Do Asians have higher fat mass than Caucasians? NO

It has long been suggested that if an Asian and a Caucasian have the same body mass index (BMI), then the former has higher fat mass than the latter. I have been troubled by this presumption for many years, because it does not seem consistent with my observations. In this study (1), using Korean and Australian data, my colleagues and I challenge that presumption, by pointing out that Koreans actually have lower relative body fat than Caucasians, and this finding has huge implication for the diagnosis of obesity in Asians.

Problem with BMI

Obesity is currently defined in terms of body mass index. WHO defines obesity as “abnormal or excessive fat accumulation that presents a risk to health.” The keyword in this definition is “fat accumulation”. How can we measure fat mass of an individual? In the old days, scientists used the century-old measure called ‘body mass index’ (BMI). The index is also known as ‘Quetelet index’ because it was developed by the Belgian polymath Adolphe Quetelet in the 1800s. BMI is calculated by dividing the body weight (in kilograms) by the height (in metre squared). It turns out that BMI is correlated with mortality risk, and based on this fact, WHO recommended to classify an individual’s BMI into one of the following 4 groups:

  • under 18.5, it is considered underweight;
  • between 18.5 and 24.9: normal weight
  • between 25.0 and 29.9: overweight
  • over 30: obese.

In other words, if an individual’s BMI is greater than 30, the individual is diagnosed as ‘obese’. It is a simple classication!

However, BMI is only an approximate indicator of fatness; it does not measure fat mass. Body weight (a key component of BMI) is mainly made of lean mass and fat mass. So, two individuals may have the same BMI, but their fat mass can be quite different (Figure 1). Consequently, the diagnosis of obesity based on BMI can be quite misleading. For instance, Mr Arnold Schwarzenegger has a BMI of 30.8 kg/m2, which by WHO definition is obese. However, none of us would consider him obese, because his weight is mainly due to lean mass, not fat mass. People in the field have long known that BMI is not a good indicator of obesity.

Image result for Yajnik CS, Yudkin JS. The Y-Y Paradox. Lancet

Figure 1: Two men with the same BMI, but very different PBF (Yajnik CS, Yudkin JS. The Y-Y Paradox. Lancet 10/1/2004)

Percent body fat

In recent years, dual X-ray absorptiometry (DXA) has emerged as a gold-standard for the assessment of body composition (eg fat mass and lean mass). DXA uses an X-ray tube and a filter to generate two X-ray beams with various energy levels to determine body composition. The measurement is very accurate and reliable, with the coefficient of variation being 1-2%. Therefore, it is not surprising that DXA-based PBF is considered the gold-standard method of obesity diagnosis.

However, at present, we don’t have a cut-off value of PBF for diagnosing obesity. Some investigators thought that a PBF greater than 25% (for men) or greater than 30% (for women) should be used to define obesity, and they attributed these cut-off values to a WHO Technical Report (3). But that is a misquotation, because the WHO Technical Report makes no such recommendation at all (4). It is interesting to note that until now, people still continue to misquote those cut-off values (4)!

Do Asians have higher percent body fat than Caucasian?

In the mean time, some investigators thought that for a given BMI, Asians have higher PBF than Caucasians. This presumption was based on an initial study by Wang et al (5), showing that American men and women of Asian backgrounds (eg Chinese, Japanese, Koreans, Filipinos) had higher PBF than Caucasians. The conclusion was based on a statistical analysis, not original data. In original/unadjusted analysis, the difference in PBF between Asians and Caucasians was 1.5 percentage points (95% CI, -0.2 to 3.2; P = 0.081) for women, and 2.1 percentage points (95% CI, 0.6 to 3.6; P = 0.006) for men. However, using least square means from an analysis of covariance (ANCOVA), the difference in PBF between Asians and Caucasians increased to 2.6-4.6 percentage points for women, and 3.5-5.3 percent points (ppt) for men! In other words, the ANCOVA has turned a 1.5 ppt difference into a 2.6-4.6 ppt! I cannot understand how such a difference occurred.

Remarkably, based on this flimsy evidence, many investigators and professional societies proposed that the diagnostic criteria for BMI in Asians should be lowered (ie <30 kg/m2). An Indian consensus group and the Japan Society for the Study of Obesity classify obesity as having BMI  ≥ 25 kg/m2 (6-7). Still, the China Obesity Task Force recommends that BMI ≥ 28 kg/m2 be the criterion for obesity in Chinese individuals (8).

The lowering BMI criteria has major impact on the prevalence of obesity. For example, using the criterion of BMI ≥ 25 kg/m2, the prevalence of obesity in Koreans was 38% in men and 43% in women. However, using the criterion of BMI ≥ 30 kg/m2, the prevalence of obesity in Koreans was only 2% (in men) and 6% (in women).

I have always been troubled with the assumption that Asians have higher PBF than Caucasians. I have tried to verify that assumption in a previous study that compared PBF between Vietnamese women and American women (9). Based on DXA data asertained from 210 Vietnamese women and 419 American women, we found no statistically significant difference in PBF between the two groups (Figure 2). Actually, we found that Vietnamese women actually had lower PBF than American women! So, that study was the first ‘falsification’ of the common assumption that has existed for more than a decade.

Image result for fat mass in vietnamese and american Ho-Pham et al, Obesity 2010)

Figure 2: Percent body fat and BMI in US white (open circles) and Vietnamese women (closed circles). Data are from the age and BMI matched sample. VN, Vietnam (source: Ho-Pham et al, Obesity 2010).

Then, in 2016 I was invited to give a lecture in the Seoul International Congress of Endocrinology and Metabolism, and I had a chance to meet Dr. Duong Pham and his colleague, Professor Chae Hun Leem. We had a long chat about our research interests, and specifically, my interest in testing the hypothesis that Asians have higher PBF than Caucasians. The ‘outcome’ of that informal meeting was a collaborative project. In this project, we compared PBF (measured by DXA, Lunar GE) of 1211 Koreans and 1006 Australians. This was probably the largest study to-date in this area of research.

What did we find? Well, we found that Koreans had lower PBF than Australians. More specifically, after adjusting for age and BMI, Korean women had a statistically lower PBF (-2.1 percentage points; 95% CI, -2.6 to -1.6; P < 0.0001) than Australian women (Figure 3). The same trend was also observed in men, but the difference did not reach a conventional statistical significance: -0.5 percentage point, with 95% CI being -1.2 to 0.1 (P = 0.12). So, this study again falsifies the assumption that Asians have higher fat mass than Caucasians.

Image result for percent fat mass in vietnamese and australian Duong Pham et al Obesity 2019

Figure 3: Relationship between percent body fat (y‐axis) and BMI (x‐axis) in Australian (Au; grey) and Korean (Ko; black) for all data for (A) men and (B) women (Source: Pham et al Obesity 2019).

Back to the question, “Do Asians have higher percent body fat than Caucasians”, I have to say that the answer is NO. Actually, careful analyses of high quality data suggest that for a given BMI, East Asians actually have lower PBF than Caucasians. I don’t think there is a need to lower the current BMI cut-off (30 kgm2) for defining obesity in East Asian populations. In the absence of sound evidence, lowering the BMI cutoff will result in a large increase in the obesity prevalence in Asian populations, and that is, to me, irresponsible.

_____

(1) Koreans Do Not Have Higher Percent Body Fat than Australians: Implication for the Diagnosis of Obesity in Asians: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/oby.22610

(2) More on body fat cutoffs points: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3104919

(3) Deurenberg P, Yap M, van Staveren WA. Body mass index and percent body fat: a meta analysis among different ethnic groups. Int J Obes Relat Metab Disord. 1998;22:1164-1171.

(4) https://emedicine.medscape.com/article/123702-overview#a2

(5) Asians have lower body mass index (BMI) but higher percent body fat than do whites: comparisons of anthropometric measurements: https://academic.oup.com/ajcn/article/60/1/23/4732211

(6) Misra A, Chowbey P, Makkar BM, et al. Consensus statement for diagnosis of obesity, abdominal obesity and the metabolic syndrome for Asian Indians and recommendations for physical activity, medical and surgical management. J Assoc Physicians India 2009;57:163‐170.

(7) Examination Committee of Criteria for ‘Obesity Disease’ in Japan; Japan Society for the Study of Obesity. New criteria for ‘obesity disease’ in Japan. Circ J 2002;66:987‐992.

(8) He W, Li Q, Yang M, et al. Lower BMI cutoffs to define overweight and obesity in China. Obesity (Silver Spring) 2015;23:684‐691.

(9) Ho‐Pham LT, Lai TQ, Nguyen ND, Barrett‐Connor E, Nguyen TV. Similarity in percent body fat between white and Vietnamese women: implication for a universal definition of obesity. Obesity 2010;18:1242‐1246.

https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1038/oby.2010.19

Thủy điện Luang Prabang trên vùng động đất Bắc Lào và thảm họa vỡ đập dây chuyền

Có lẽ các bạn đã nghe đến biến cố động đất mới xảy ra ở Lào (21/11/2019). Nhưng trước đó chừng một tháng (29/10) cũng xảy ra một trận động đất. Cả hai trận động đều xảy ra ở tỉnh Xayaburi, nơi mà con đập thủy điện lớn mới khánh thành. Bài viết của nhà quan sát Bs Ngô Thế Vinh lược thuật những sự kiện quan trọng trước hai trận động đất, và gởi một thông điệp cảnh báo về nguy cơ vỡ đập dây chuyền. NVT

===

Gửi tới 20 triệu cư dân ĐBSCL

không được quyền có tiếng nói

Gửi nhóm Bạn Cửu Long

NGÔ THẾ VINH

Hình 1 (Trái): Bản đồ vùng đất Đông Nam Á: những vòng xám/ grey chỉ các vùng phân bố tâm chấn động đất / epicentral distributions; những vòng xanh/ blue ghi dấu các trận động đất ≥ 6.0; những ngôi sao đỏ/ red stars ghi dấu các trận động đất ≥ 7.0. Các đường gạch đỏ/ red lines là biểu thị đường đứt gãy gây động đất / seismogenic faults. (Santi Pailoplee et al.2009) (4). Hình 1 (Phải): Có ít nhất 5 trong số 9 dự án thủy điện dòng chính sông Mekong của Lào nằm trong vùng động đất; kể từ bắc xuống nam: Pak Beng 1320 MW, Luang Prabang 1410 MW, Xayaburi 1260 MW, Pak Lay 1320 MW, Xanakham 1000 MW… Luang Prabang, là con đập lớn nhất và điều rất nghịch lý: do công ty quốc doanh PetroVietnam Power Co. là chủ đầu tư. [nguồn: Michael Buckley, cập nhật 2019 do Ngô Thế Vinh bổ sung.]

HAI NGUỒN TIN CHẤN ĐỘNG

29.10.2019: Đập Xayaburi Bắt đầu Vận hành

Lào bắt đầu cho vận hành đập Xayaburi 1260 MW, là con đập thủy điện dòng chính đầu tiên trên sông Mekong của Lào. Đối với toàn thể cư dân trong lưu vực sông Mekong thì đây là một tin chấn động, giữa lúc khúc sông Mekong không xa đập Xayaburi gần như cạn kiệt, và câu hỏi đặt ra sẽ lấy đâu ra đủ nguồn nước để Xayaburi có thể vận hành chạy các turbines và đạt toàn công suất?

Và rồi, thêm một tin thật sự gây chấn động và cả sửng sốt khác, đó là trận động đất ở bắc Lào, ngay tỉnh Xayaburi nơi có con đập thủy điện dòng chính cùng tên mới vận hành chưa đầy 3 tuần lễ trước đó.

21.11.2019: Động Đất ở Tỉnh Xayaburi Bắc Lào

Bản tin đầu tiên người viết nhận được qua 1 text message từ Paris, sau đó tin được đăng tải trên báo Figaro ngày 20.11.2019 lúc 17 giờ 05: Séisme de magnitude 6,1 au Laos / Trận động đất 6.1 ở Lào. “Một trận động đất 6.1 xảy ra vào ngày thứ Năm trong vùng tây bắc Lào, gần biên giới Thái Lan, theo tin từ Viện Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ USGS, tâm chấn động đất từ một nơi không sâu, xảy ra lúc 6 giờ 50 sáng giờ địa phương (tức 23 giờ 50 giờ quốc tế ngày thứ Tư 20.11.2019). (6)

Tiếp theo là tin chính thức từ Bộ trưởng Lao động và Phúc lợi Xã hội Lào Khampheng Saysompheng cho biết trong đêm 20 và sáng 21 tháng 11 tại nước này đã xảy ra nhiều rung chấn động đất, trong đó có 2 trận động đất có độ lớn hơn 5. Phát biểu tại Hội nghị Bộ trưởng Phúc lợi và Phát triển Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) lần thứ 10 tại thủ đô Vientiane, ông Khampheng Saysompheng nêu rõ vào khoảng 4 giờ sáng và 7 giờ sáng ngày 21 tháng11 đã xảy ra hai trận động đất độ lớn lần lượt là 5.9 và 6.1 tại huyện Saysathan, tỉnh Xayaburi, giáp biên giới Thái Lan. Ông Saysompheng nói thêm đây là trận động đất mạnh hiếm có và rất nhiều năm mới xảy ra tại Lào. Trong khi đó, theo thông báo của Cục Khí tượng và Thủy văn Lào, trong đêm 20 và rạng sáng 21 tháng 11, Lào đã ghi nhận 18 đợt rung chấn, trong đó có 2 trận động đất mạnh với độ lớn lần lượt là 5.9 và 6.4. Tâm chấn nằm ở độ sâu khoảng 10 km tại huyện Saysathan, thuộc tỉnh Xayaburi. Hiện chưa có thông tin về thiệt hại do trận động đất gây ra…

ĐỘNG ĐẤT KHÔNG PHẢI LÀ NGẪU NHIÊN

Hai sự kiện trên xảy ra chỉ cách nhau 24 ngày không phải là một ngẫu nhiên – hazard. Người viết đã đề cập tới nguy cơ động đất từ các con đập thủy điện lần đầu từ tháng 6 năm 2002 trên tạp chí Thế Kỷ 21 số 158, rồi cập nhật lần thứ hai tháng 9 năm 2009 trên diễn đàn Viet Ecology Foundation / Hội Sinh Thái Việt.(1)

HAI YẾU TỐ CỦA THẢM HỌA

— Bắc Lào là một vùng động đất:

Các chuyên gia về địa chất đã từng nêu lên mối lo ngại về mối hiểm họa động đất nơi xây con đập dòng chính Xayaburi vì bắc Lào vốn là vùng điạ chất không ổn định.

Tiến sĩ Punya Charusiri thuộc Đại học Chulalongkorn, Bangkok đã nhận định: “Đập Xayaburi là mối hiểm nguy vì xây gần nơi đường đứt gãy đang hoạt động / active faults.” TS Punya tiếp: “Trong 3 thập niên tới có 30% khả năng xảy ra động đất trung bình và 10% khả năng xảy ra động đất lớn tới 7 độ Richter trên vùng này. Nếu đường đứt gãy nơi xây đập hoạt động trở lại thì rất khó đối phó.” (2)

Ông cũng nhấn mạnh rằng: “Không bao giờ nên khởi công xây đập trên một vùng động đất như vậy nếu chưa có những nghiên cứu sâu rộng thêm nữa về mối nguy cơ động đất; cho dù các nhà xây đập thì luôn nói rằng họ đã tuân thủ tất cả các nguyên tắc về an toàn động đất.”

TS Punya cảnh báo: đã có một chuỗi những trận động đất gần nơi xây đập Xayaburi trong những năm gần đây. Năm 2011, đã có 2 trận động đất 5.4 và 4.6 cách đập Xayaburi chỉ có 48 km. Một tháng sau, thêm một trận động đất nữa 3.9 cách Xayaburi 60 km. Trước đó, năm 2007 đã có một trận động đất 6.3 ngay nơi vùng Xayaburi.

Trong khi đó, nhóm tham vấn Poyry có trụ sở ở Thụy sĩ và công ty xây đập Thái Lan CH. Karnchang thì cả quyết rằng đập Xayaburi được thiết kế an toàn về động đất theo đúng các tiêu chuẩn của ICOLD(2) (International Commission on Large Dam). Nhưng mà ai cũng biết rằng Poyry chỉ là một nhóm tham vấn làm thuê cho các công ty xây đập và bấy lâu đã không có một hồ sơ theo dõi tốt / no good track record.

Các nhà nghiên cứu thuộc Đại học Chulalongkorn, Bangkok đã ứng dụng những kỹ thuật cảm ứng từ xa / remote sensing techniques xác định được 2 đường đứt gãy hoạt động / active faults cách nơi xây con đập Xayaburi lần lượt là 60 km và 20-40 km.

TS Punya phát biểu: “Công ty đập không bao giờ nên khởi công xây con đập trên một đường đứt gãy trước khi họ hoàn tất các cuộc nghiên cứu thấu đáo về mối nguy cơ động đất.” (3)

Chính quyền Phnom Penh từ năm 2011 cũng bày tỏ mối quan ngại với chính phủ Lào về sự an toàn của con đập Xayaburi.

Te Navuth, Tổng thư ký của Ủy ban Mekong Cambodia đã yêu cầu chính phủ Lào:“Phải có một nhóm nghiên cứu độc lập và chuyên nghiệp về mối nguy cơ động đất và an toàn của con đập.” (3)

Nhưng nhà nước Lào thì cứ ngang nhiên lấn tới và vẫn cho khởi công xây con đập Xayaburi cho dù có những tiếng nói chống đối từ 2 quốc gia hạ lưu là Cambodia, Việt Nam, cùng với các nhà khoa học và nhiều tổ chức bảo vệ môi sinh.

Ủy hội Sông Mekong / MRC như một cơ quan tư vấn của 4 nước thành viên Lào Thái Cambodia Việt Nam, đã cùng đặt bút ký kết Hiệp định Phát triển Bền vững Lưu vực Sông Mekong 1995, MRC đã nhiều lần yêu cầu là cần có thêm những thông tin về an toàn của con đập Xayaburi nhưng cuối cùng, rất muộn màng chính phủ Lào chỉ đưa ra được “một lượng giá phỏng đoán / probabilistic seismic hazard assessment về mối nguy cơ động đất” và tới thời điểm đó thì Lào cũng đã tiến hành xây được 30% công trình toàn con đập.(3)

Với số vốn đầu tư là 3.5 tỷ USD, Xayaburi cũng vẫn cứ được hoàn tất và bắt đầu họat động phát điện từ tháng 10, 2019 và nguồn điện chủ yếu bán cho Thái Lan.

— Động đất do các hồ chứa đập thủy điện:

Theo giáo sư Shunzo Okamoto, Đại học Tokyo thì sức nước hãm ép trong các hồ chứa có thể gây động đất, nhất là nơi mà “thế năng động đất” (potential earthquake energy) đã tích lũy ở mức cao.(7)

Kinh nghiệm từ Nhật Bản, vốn nằm trên vùng địa chất không ổn định, thường xảy ra các trận động đất, nên mỗi dự án xây đập đều được khảo sát rất chu đáo trên mọi khía cạnh, nhất là địa chất, với những hồ sơ theo dõi các trận động đất lớn nhỏ và hoạt động của núi lửa, cả việc xác định xem có đường đứt gãy dưới các lớp địa tầng hay không. Nhật Bản đã có một số công trình nghiên cứu nghiêm chỉnh liên quan tới đề tài “xây đập gây hậu quả động đất.

Đã có nhiều ghi nhận về các trận động đất do xây đập thủy điện gây ra. Các chuyên gia địa chất khi khảo sát những con đập lớn nhận thấy: sức nặng thường trực của khối nước khổng lồ trong hồ chứa đã gây ra tình trạng mất cân bằng địa chấn, gây đứt đoạn lớp địa tầng dưới đáy và làm vỡ cấu trúc toàn con đập – người ta gọi đó là “Động Đất Do Hồ Chứa” (reservoir triggerred seismicity)”.

Đã có những trận động đất do hồ chứa gây ra làm chấn động dư luận thế giới. Như hồ chứa đập Aswan High (Ai Cập) khi lấy đầy nước, thì sau đó các trận động đất M4.7 (3/1982), M4.3 (2/1983) đã xảy ra trên vùng đất mà trước năm 1980 chưa hề có ghi nhận một cơn địa chấn nào. Tại Trung Quốc, gần tỉnh Quảng Đông, có con đập Tân Phong Giang (Xinfengjian) cấu trúc giống đập Aswan đã bị một cơn địa chấn M6.1 vào năm 1961. Các trận động đất khác do hồ chứa cũng đã xảy ra với con đập Koina (Ấn Độ): M5.5 (9/1967), M6.3 (12/1967) làm nứt thành đập và khiến hơn 180 người chết.(7)

Sức nước hãm nén trong hồ chứa trên vùng động đất làm gia tăng những cơn địa chấn do áp suất thay đổi theo mực nước và dung lượng nước trong hồ khi con đập hoạt động. Động đất vẫn xảy ra khi hồ chứa được xây trên vùng chưa có động đất trước đó. (7)

Theo Tiến sĩ T. Vladut thuộc nhóm Nghiên Cứu Môi Trường Thủy Học Canada (Hydro Environmental Research Group) [1993] sau khi đã khảo duyệt hơn 2000 bài viết về động đất gây ra do các con đập và hồ chứa, Vladut đã đi tới kết luận:

  1. Từ thập niên 1930 [1932] người ta bắt đầu biết tới mối liên hệ động đất với con đập Qued Fodda ở Algeria. Sang thập niên 1940 [1945] người ta đã lại quan tâm hơn tới mối liên hệ giữa độ sâu của hồ chứa con đập Hoover ở Mỹ với các trận động đất xảy ra sau đó.
  2. Từ năm 1932, trong số hơn 120 con đập trên thế giới, người ta ghi nhận được những trận động đất xảy ra hoặc do nước hãm nén trong hồ chứa (water impoundment), hoặc khi hồ chứa hoạt động (reservoir operation).
  3. Có nhiều khả năng động đất xảy ra nơi con đập cao hơn 100 mét hoặc khi dung lượng hồ chứa lớn hơn 1 x 109 m3.

Khi mà động đất do hồ chứa xảy ra tại các quốc gia kém phát triển – nơi mà nhà cửa không đạt tiêu chuẩn chống động đất, mức thiệt hại sẽ lớn hơn gấp bội. Điều này đã được thấy rõ qua những tổn thất rất nặng nề từ mấy trận động đất cho dù chưa phải là quá lớn ở hai tỉnh Vân Nam và Tứ Xuyên vùng Tây Nam Trung Quốc.

Do đó việc nghiên cứu theo dõi, phát hiện và phòng tránh động đất do hồ chứa phải là mối quan tâm ưu tiên hàng đầu của các kỹ sư xây đập. Trong ngân sách xây đập phải bao gồm cả ngân khoản để trang bị mạng lưới các trạm theo dõi động đất (network of seismological stations). Việc theo dõi phải liên tục trong suốt quá trình xây đập và cũng phải tiến hành trước khi bắt đầu lấy nước vào hồ chứa. (7)

Nhưng dù có thiết lập thêm các trạm theo dõi động đất sau khi đã xây đập thì cũng không có cách nào giúp tránh động đất, và khi động đất xảy ra, rất khó mà phản ứng kịp cho việc di tản cư dân và cũng không có đủ thời gian xả nước an toàn, nếu không muốn nói còn làm gia tăng tổn thất. (1)

NGUY CƠ TỪ CHUỖI ĐẬP SÔNG MEKONG

Những đập thủy điện khổng lồ bậc thềm Vân Nam / Mekong Cascades và chuỗi đập dòng chính sông Mekong bắc Lào nằm trong vùng động đất. Liệu đã có những công trình nghiên cứu khoa học nghiêm chỉnh nào của các công ty xây đập về tình trạng địa chất trong lưu vực sông Mekong?

Không chỉ với Trung Quốc, ngay cả với nhà nước Lào, có rất nhiều lý do để tin rằng do bị thúc đẩy bởi lợi nhuận nên các công ty xây đập đều vội vã muốn đạt kế hoạch khai thác thủy điện chiến lược của họ; nên đa phần họ đã không quan tâm bỏ ra rất nhiều thời gian và cả tổn phí lên tới nhiều triệu USD cho những cuộc khảo sát tốn kém nhưng rất cần thiết như thế. Hoặc giả nếu có cái gọi là công trình nghiên cứu địa chất trên giấy tờ thì chúng ta cũng có thể biết trước rằng cho dù có “những dữ kiện địa chất biết trước là bất lợi cũng sẽ bị làm ngơ hay bỏ qua.”

Theo một nghiên cứu năm 1990 của Ngân Hàng Thế Giới (World Bank) thì trong số 49 dự án xây đập thủy điện, có hơn 3/4 số đập gặp phải những “vấn đề về địa chất không tiên liệu được / unexpected geological problems”. Và cuộc khảo sát ấy đã đưa tới kết luận khá bi quan rằng đối với các con đập thủy điện “nếu không gặp các vấn đề trở ngại về địa chất thì phải được coi đó như một ngoại lệ chứ không phải là sự kiện bình thường.” (8)

THỦY ĐIỆN LUANG PRABANG SẼ LÀ MỘT THẢM HỌA

Hiroshi Hori là một chuyên gia uy tín về sông Mekong, từng làm việc cho Liên Hiệp Quốc trong Ủy Ban Sông Mekong / Mekong River Committee có trụ sở ở Bangkok trong những năm 60 của thế kỷ trước (1964-1969), đặc trách Kế Hoạch Lưu Vực Sông Mekong (Indicative Mekong River Basin Plan). Sau đó ông giữ chức vụ tham vấn cho Ngân hàng Phát Triển Á Châu (ADB), đại diện cho Chương Trình Phát Triển Liên Hiệp Quốc (UNDP) ở New York. Đồng thời ông cũng là Chủ tịch Ủy Ban Nghiên Cứu Sông Mekong của Cơ Quan Hợp Tác Quốc Tế Nhật bản (JICA). Ông cũng là tác giả của nhiều bài nghiên cứu kinh điển và các cuốn sách như “Conflicts and Opportunities Concerning Development and the Environment in the Mekong Basin, IWRA 1998”. Riêng trong cuốn sách “The Mekong: Environment and Development” [United Nations University Press, Tokyo 2000], Hiroshi Hiro đã đưa ra nhận xét:

“Thượng lưu sông Mekong là vùng động đất, với những chuyển động địa chấn đáng kể nên người ta có lý do để sợ rằng động đất sẽ xảy ra khi xây những con đập ở thượng nguồn sông Mekong.” (7)

Không chỉ tỉnh Vân Nam Trung Quốc, mà bắc Lào cũng là vùng động đất, và mới đây được xác định bởi các nhà địa chất uy tín từ Đại học Chulalongkorn, Bangkok. (2) Và bằng chứng rõ ràng nhất là trận động đất 6.1 mới xảy ra ngày 21 tháng 11, 2019 vừa qua nơi tỉnh Xayaburi, với rung chấn đã lan xa tới những tòa nhà cao tầng ở Hà Nội.

Vậy mà trên vùng được coi như có nguy cơ động ấy, đã có ít nhất 5 dự án đập thủy điện lớn trên dòng chính sông Mekong của Lào như: Pak Beng 1320 MW, Luang Prabang 1410 MW, Xayaburi 1260 MW, Pak Lay 1320 MW, Xanakham 1000 MW…

Điều trớ trêu, chính Việt Nam lại là chủ đầu tư con đập Luang Prabang nằm ngay bắc Lào, một vùng động đất đang hoạt động. Luang Prabang cũng là con đập lớn nhất trong chuỗi 9 con đập thủy điện dòng chính của Lào. Đây là một chọn lựa quá liều lĩnh – và đã đẩy Việt Nam vào một vị trí thất thế: vừa là nạn nhân vừa là tòng phạm – và ai cũng hiểu rằng trong bất cứ tình huống nào thì Việt Nam cũng chỉ có thua thiệt hoặc tệ hại hơn nữa là có thể bị hoàn toàn trắng tay nếu xảy ra một vụ vỡ đập.

— Thua thiệt trực tiếp là 20 triệu cư dân sống nơi ĐBSCL bấy lâu không được quyền có tiếng nói. Nay chính nhà nước Việt Nam góp phần đầu tư xây thêm một con đập, có thể ví như hành vi“cầm súng tự bắn vào chân mình / shoot oneself in the foot”, sẽ khiến cho nạn hạn hán nơi ĐBSCL trầm trọng hơn, cùng kéo theo một chuỗi những hệ lụy khác: mất nguồn phù sa, tăng thêm sạt lở, nạn nhiễm mặn càng lấn sâu hơn vào vùng châu thổ… mà ĐBSCL vốn là một vựa lúa, nguồn an ninh lương thực không phải chỉ của Việt Nam mà là của thế giới.

— Có thể bị trắng tay khi có một trận động đất gây vỡ đập, không chỉ riêng với con đập Luang Prabang mà với bất cứ một con đập thượng nguồn nào cũng sẽ là một “thảm họa vỡ đập dây chuyền.” Điều mà hơn một lần người viết (2002, 2009) và các chuyên gia độc lập như Tom Fawthrop (2014), Nguyễn Hữu Thiện (2018) đã lần lượt cùng lên tiếng. (1,3,5)

Hình 2: Ngày 29.10.2019 Lào bắt đầu cho vận hành đập Xayaburi 1260 MW, con đập thủy điện dòng chính đầu tiên trên sông Mekong của Lào. Đối với toàn thể cư dân trong lưu vực sông Mekong thì đây là một tin chấn động, giữa lúc khúc sông Mekong gần như cạn kiệt. Và rồi, ngày 21.11.2019 thêm một tin chấn động khác cùng với nỗi hoang mang lo sợ, đó là trận động đất 6.1 ở bắc Lào, tỉnh Xayaburi nơi có con đập thủy điện cùng tên mới vận hành chưa đầy 3 tuần lễ trước đó. [nguồn: RFA/ CK Power / AFP]

CẦN MỘT DỨT KHOÁT TRƯỚC KHI QUÁ MUỘN

Biến cố vỡ đập thủy điện Xepian Xe Nam Noy nơi tỉnh Attapeu, vùng đông nam Lào vào tối ngày 23 tháng 7, 2018, tuy chỉ là con đập tương đối nhỏ 410 MW mà đã có 5 tỷ mét khối nước đổ xuống phá hủy nhiều ngôi làng với nhiều người chết và mất tích, đã cho thấy an toàn các con đập trên lưu vực Mekong là vấn đề thực sự đáng quan tâm và lo ngại.

Và rồi mới đây 21.11.2019, trận động đất 6.1 ở bắc Lào, mà tâm chấn không xa con đập Xayaburi. Phải coi đây là “hồi chuông cảnh báo / wake-up call” cho giấc mơ cuồng thủy điện không chỉ của riêng Lào – mà cả các quốc gia trong lưu vực sông Mekong, trong đó có Việt Nam.

Trong khi mà Lào đã sở hữu hàng trăm đập thủy điện lớn nhỏ, nơi các phụ lưu sông Mekong, và trên các dòng sông nhỏ thiên nhiên khác trong lãnh thổ Lào; khi mà lợi tức trung bình hàng năm của hơn 7 triệu người dân Lào nay cũng đã cao hơn Việt Nam 3 bậc, đã đến lúc chính nhà nước Lào và giới lãnh đạo các quốc gia trong lưu vực sông Mekong phải cùng ý thức được rằng “lợi ích của thủy điện sông Mekong là quá nhỏ, không tương xứng so với rủi ro đối với con người và môi trường trong toàn vùng.” (4)

Do sự kiêu căng, tham lam và thiển cận của con người không còn làm chủ được khoa học kỹ thuật của mình, sẽ không hoàn toàn là hư cấu khi nghĩ tới tình huống Động Đất gây Vỡ đập Dây Chuyền.

Bởi vì với các con đập dòng chính bậc thềm trên suốt dọc con sông Mekong có chiều dài hơn 4800 km ấy, nếu vỡ đập – không chỉ đơn giản với tình huống vỡ một con đập mà đáng lo ngại nhất và cũng là cơn ác mộng: đó là vỡ đập dây chuyền, tạo ra một cơn hồng thủy của thiên niên kỷ – không phải do Mẹ Thiên nhiên / Mother Nature mà do chính con người gây ra, sẽ rất khủng khiếp với sức tàn phá của những trái bom nước Megaton có khả năng cuốn băng đi hàng triệu sinh linh, các thành phố, trong đó có cả hai vùng châu thổ Tonle Sap và ĐBSCL nơi với ngót 20 triệu cư dân đang cố bám sống trên vùng đất định mệnh có lịch sử với hơn 300 năm ấy.

Đây phải là tiếng nói của lương tri, một thách đố và cũng là cơ hội có tính cách lịch sử: điều mà Hà Nội phải làm và cần làm: không những rút ngay phần đầu tư của công ty quốc doanh PVPC / PetroVietnam Power Corporation ra khỏi dự án thủy điện Luang Prabang, đồng thời vận dụng tất cả sức mạnh của quyền lực mềm / soft power về chính trị, ngoại giao và kinh tế đối với nhà với nhà nước Lào, để cùng hướng tới quyết định hủy dự án Luang Prabang (dự trù khởi công xây vào tháng 7, 2020) và đồng thời hoãn thêm 10 năm tới 2030, tất cả các dự án đập dòng chính trên sông Mekong của Lào.

Trong khoảng 10 năm đó, là cơ hội mở ra những cánh cửa mới, với giải pháp Năng Lượng Tái Tạo / NLTT, từ mặt trời và gió là thứ năng lượng sạch có khả năng từng bước thay thế thủy điện, một xu thế đang có thể coi là toàn cầu / global trend.

Hoặc nếu không đi nữa, các nhà xây đập trên lãnh thổ Lào và cả Cambodia, Việt Nam có một khoảng thời gian cho những cuộc nghiên cứu khoa học sâu rộng thêm nữa về mối nguy cơ động đất; trước khi tiến hành xây thêm bất cứ một con đập nào với bài toán Được & Mất / Pros & Cons.

Nhưng nhìn chung, với bối cảnh trong nước như hiện nay, là một không khí bi quan. Sự kiện Việt Nam là chủ đầu tư cho dự án thủy điện Luang Prabang có thể được nhiều người xem như một sự kiện đã rồi – fait accompli. Bởi vì, giới lãnh đạo Việt Nam hiện bị thao túng bởi các nhóm lợi ích, với xung lực / momentum quá lớn, thêm vào đó còn bị bao vây quanh bởi một đám cố vấn khoa bảng, nếu không bị mua chuộc thủ lợi thì do không có tầm nhìn chiến lược. Như một điệp khúc họ cho rằng: khi không thể ngăn được Lào xây các đập thủy điện thì Việt Nam buộc phải đầu tư xây dựng đập Luang Prabang, bởi nếu không thì Trung Quốc sẵn sàng nhảy vào. Và khi Việt Nam xây đập Luang Prabang sẽ chủ động được phần thiết kế, quy trình vận hành, kể cả khả năng mua điện của Lào [sic] thay vì tiếp tục boycott / tẩy chay cuối cùng để Trung Quốc hoàn toàn thao túng thủy điện Lào.

Đây là một hình thức ngụy biện nguy hiểm, rất sai về nguyên tắc, mâu thuẫn về đường lối chính sách, nếu không muốn nói là cả sai lầm chiến lược vì đi ngược với quyền lợi lâu dài của ngót 70 triệu cư dân sống trong lưu vực sông Mekong, trong đó có sự sống còn của hơn 10 triệu dân Cambodia sống quanh Biển Hồ và 20 triệu cư dân Việt Nam sống nơi ĐBSCL. Bởi vì, với các điều khoản trong Hiệp Định Phát Triển Bền Vững Lưu Vực Sông Mekong 1995, dù rằng Việt Nam và các quốc gia thành viên không còn quyền phủ quyết / veto power nhưng Lào vẫn phải tuân thủ tiến trình PNPCA ba giai đoạn: (1) Thủ tục Thông báo / Procedures for Notification, (2) Tham vấn trước / Prior Consultation, (3) Chuẩn thuận / Agreement đã cùng ký kết, để bảo vệ con sông Mekong như một mạch sống cho toàn lưu vực.

THAY CHO MỘT KẾT LUẬN

Thêm ít dòng cuối cho bài viết nhưng không kém quan trọng – last but not least, với một định chế chính trị như hiện nay ở Việt Nam, để có một quyết định mang tính đột phá chiến lược, sẽ không phải là từ lãnh đạo một công ty quốc doanh như PetroVietnam, không phải là Ủy Ban Sông Mekong Việt Nam, cũng không phải là từ một Bộ trong chính phủ, mà là trách nhiệm của Bộ Chính Trị Hà Nội, với quyết tâm không phải chỉ để cứu nguy ĐBSCL mà là với tầm nhìn chiến lược lãnh đạo vùng, bằng mọi giá nỗ lực vận động các quốc gia thành viên đã ký kết Hiệp Định Phát Triển Bền Vững Lưu Vực Sông Mekong 1995 qua tổ chức MRC / Mekong River Commission cùng thể hiện nghĩa vụ quốc tế đúng theo tinh thần của Hiệp Định 1995, đó là bảo vệ con Sông Mekong như mạch sống cho 70 triệu cư dân trong toàn lưu vực, và cũng là bảo vệ an ninh lương thực của thế giới.

NGÔ THẾ VINH

29.10.2019 Ngày khởi động đập Xayaburi

21.11.2019 Ngày động đất 6.1 ở bắc Lào

Tham Khảo:

1/ Nguy Cơ Động đất từ những con Đập Vân Nam. Ngô Thế Vinh. Tạp chí Thế kỷ 21, Số 158, Tháng 6, 2002. Những Con Đập Lan Thương Trên Vùng Động Đất Vân Nam. Ngô Thế Vinh, Việt Ecology Foundation, 09.2009 http://vietecology.org/Article/Article/44#

2/ Thai geologists warn Xayaburi dam is an earthquake risk. AsiaNews.IT, 04.18.2014 http://www.asianews.it/news-en/Thai-geologists-warn-Xayaburi-dam-is-an-earthquake-risk 30867.html?fbclid=IwAR2mVfAejrFdqQcu1ID7K3uiVVPE7Ee7ws9GQ3wDJwrUWdBZz8Sco4ZU5j0

3/ Experts renew quake fears over Xayaburi dam on Mekong River in Laos. Tom Fawthrop. South China Morning Post 8 April 2014.

https://www.scmp.com/news/asia/article/1469903/experts-renew-quake-fears-over-xayaburi-dam-mekong-river-laos?fbclid=IwAR3sUXFFUOfI6eRnXcRkpWjAPMWqeq53iSflORJwXMFXCzKJarH-lFqXQtI

4/ Analyses of seismic activities and Hazards in Laos: A seismicity approach. Santi Palloplee, Punya Charusiri. Chulolongkorn University. Terrestrial Atmospheric and Oceanic Sciences, December 2017. https://www.researchgate.net/publication/321828355_Analyses_of_seismic_activities_and_hazards_in_Laos_A_seismicity_approach

5/ ÐBSCL, lo ngại nhất là vỡ đập dây chuyền. Nguyễn Hữu Thiện. Tiền Phong 03.08.2018 https://www.tienphong.vn/cong-nghe/ðbscl-lo-ngai-nhat-la-vo-dap-day-chuyen-1308677.tpo

6/ Séisme de magnitude 6,1 au Laos. Le Figaro Figaro 2019.11.21

https://www.lefigaro.fr/flash-actu/seisme-de-magnitude-6-1-au-laos-20191121

Laos earthquake hits northern province. Local frightened as buildings sway. Bangkok Post, 22 Nov 2019. https://www.bangkokpost.com/thailand/general/1799299/laos-earthquake-hits-northern-province

“Ấm ức” trong kì xét công nhận chức danh giáo sư năm 2019

Hội đồng giáo sư Nhà nước vừa công bố danh sách những người được công nhận chức danh giáo sư và phó giáo sư (GS/PGS). Hôm qua (15/11/2019) tôi nhận được một email từ các bạn tự gọi là “Nhóm nhà khoa học trẻ” bày tỏ những bức rức chung quanh kết quả xét duyện công nhận GS/PGS vừa qua. Nhìn qua cách viết và cách lên xuống dòng, đánh vần, tôi đoán rằng các bạn ấy đã rất ư là tức tối. Các bạn ấy nhờ tôi đăng tải lá thư mà các bạn ấy đã gởi cho Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam.

Trích thư của “Nhóm nhà khoa học trẻ”:

Kính gửi thầy GS Nguyễn Văn Tuấn

[…]

Chúng em là một nhóm các nhà khoa học trẻ, có nhiều công bố quốc tế và bằng phát minh, sáng chế, rất hồ hởi với sự ra đời của QĐ 37 do Thủ tướng ban hành quy định tiêu chuẩn mới về xét phong GS, PGS, tuy nhiên sau một mùa xét 2019, có quá nhiều khuất tất, oan ức, tiêu cực khiến chúng em thất vọng vô cùng. Rất nhiều nhà khoa học trẻ, với lý lịch rất sáng, bị loại từ hội đồng cơ sở. Lên đến hội đồng nhà nước, còn rất ít các anh chị xứng đáng:

http://hdgsnn.gov.vn/tin-tuc/danh-sach-ung-vien-dat-tai-cac-hdgscs-nam-2019_511

Sau đó, qua hội đồng nhà nước thì còn tệ nữa có qua nhiều ứng viên lý lịch khoa học rất kém lại lọt qua được để vào danh sách được đề cử GS, PGS. Điều ấm ức nữa là một số ứng viên thật sự xuất sắc, (có anh, chị với lý lịch gần 60 bài báo quốc tế) nhưng bị loại không được vào danh sách đề nghị xét công nhận GS, PGS năm này:

http://hdgsnn.gov.vn/tin-tuc/danh-sach-ung-vien-duoc-hdgsnn-xet-cong-nhan-dat-tieu-chuan-chuc-danh-giao-su-pho-giao-su-nam-2019_517

Điều khó khăn của chúng em, là cơ chế hiên thời ở Việt nam, khiến chúng em chưa dám đứng ra tố cao những tiêu cực này và vì thế đã cùng nhau viết ra tâm thư này gửi đến phó thủ tướng Vũ Đức Đam.

Em hy vọng […] Thầy hãy giúp chúng em đưa thông tin và tâm thư này này nên mang xã hội, để phó thủ tướng Vũ Đức Đam có thể đọc được, biết được những đen tối, tiêu cực của nền giáo dục Việt Nam.

Chúng em hy vọng một lần nữa Thầy sẽ chung tay cùng chúng em phơi bày ra những tiêu cực còn ẩn khuất ở cấp cao nhất của nền giáo dục Việt Nam. Chúng em hy vọng sơm nhìn thấy những dòng Tâm thư này trên mạng xã hội!

Nhóm nhà khoa học trẻ.”

—————————————————————————————————————————

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

Hà Nội, ngày 15 tháng 11 năm 2019

TÂM THƯ

Kính gửi: Thầy Vũ Đức Đam, Phó Thủ tướng Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Kính thưa Thầy,

Chúng em đại diện cho nhóm các nhà khoa học trẻ, rất quan tâm đến sự nghiệp đổi mới sáng tạo, phát triển khoa học và giáo dục, vì thế đặc biệt quan tâm đến quy trình xét phong chức danh GS, PGS cao quý của Nhà nước.

Đội ngũ những nhà khoa học chân chính đã thật sự vui mừng đón nhận sự ra đời QĐ 37/22018/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ (QĐ 37) “Ban hành quy định tiêu chuẩn, thủ tục xét công nhận đạt tiêu chuẩn và bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư; thủ tục xét hủy bỏ công nhận chức danh và miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư”.

QĐ này được kỳ vọng sẽ tạo ra cú hích mới, thể hiện khát khao của Đảng và Nhà nước định hướng các chuẩn mực mới cho đội ngũ GS, PGS – lực lượng trí thức chủ yếu tạo động lực cho công cuộc đổi mới, tạo đà cho sự nghiệp giáo dục và phát triển đất nước.

Kính thưa Thầy, lớp trí thức trẻ hiểu rằng, GS, PGS không chỉ là người truyền đạt kiến thức như nhà giáo trong các trường phổ thông mà còn là phải là những người tạo ra tri thức. Để làm được điều đó buộc họ phải tham gia vào hoạt động nghiên cứu khoa học mà về bản chất là tìm ra những chân lý mới hoặc phản biện lại những quan niệm không còn phù hợp với thời cuộc.

Sản phẩm điển hình của nghiên cứu khoa học không chỉ là các Ths, TS, mà cao quý hơn, rõ ràng hơn chính là những bằng phát minh, sáng chế, giải pháp hữu ích hoặc các công trình nghiên cứu khoa học được đăng trên những tạp chí khoa học quốc tế có phản biện mà cụ thể hơn cả là những bài báo nằm trong hệ thống nhận diện scopus/ISI. Việc làm này, ngoài thể hiện trí tuệ và cống hiến của các nhà khoa học Việt Nam bắt nhịp với cộng đồng khoa học quốc tế, còn là minh chứng của đổi mới sáng tạo, tiền đề cho công cuộc hội nhập phát triển, góp phần tạo nên một xã hội tiến bộ như mong đợi của Đảng và Nhà nước. Điều này cần phải được ghi nhận và khuyến khích, được ban thưởng ở các mức độ phù hợp.

Kính thưa Thầy, cộng đồng các nhà khoa học chân chính đã thực sự vui mừng vì tất cả những gửi gắm, ước vọng ủng hộ cho phát triển và tiến bộ đã được cụ thể hoá, rất chi tiết trong QĐ 37:

1. Yêu cầu hội đồng cơ sở, hội đồng ngành, hội đồng chức danh GS nhà nước phải công khai danh sách ứng viên và lý lịch khoa học của ứng viên trên Website chính thức của Hội đồng cơ sở và Hội đồng GSNN.

2. Đặt ra yêu cầu bắt buộc đối với ứng viên PGS phải có ít nhất 02 bài báo quốc tế, GS phải có 03 bài báo quốc tế hoặc bằng độc quyền sáng chế, giải pháp hữu ích hoặc những yêu cầu tương đương. Từ năm 2020 con số này sẽ là 03 bài – đối với PGS và 05 bài với GS.

3. Cho phép chuyển đổi công trình khoa học (bài báo quốc tế, hoặc (và) bằng độc quyền sáng chế) thay thế các điều kiện khác như: viết sách; số lượng nghiên cứu sinh, giờ giảng,…

Đây được coi là cái nhìn chiến lược, có tính khuyến khích và coi trọng những cống hiến khoa học/sáng tạo của những người làm công tác nghiên cứu. Nó hoàn toàn hợp với xu hướng chung trong đánh giá các nhà khoa học ở các nền giáo dục tiên tiến.

4. Yêu cầu hội đồng GS các cấp phải minh bạch hoá quá trình đánh giá, kiểm phiếu khi đánh giá ứng viên.

5. Cho điểm cao hơn đối với tác giả chính của các công trình khoa học.

Những nội dung trên thật sự là bước tiến quan trọng trong cơ chế và chỉ đạo vĩ mô của Nhà nước.

Tuy nhiên, qua mùa đầu tiên triển khai xét phong chức danh GS, PGS theo chuẩn mới (QĐ 37) chúng em thật sự hoang mang, thất vọng bởi những lý do rất vô lý, có dấu hiệu ngang nhiên làm trái quyết định của Thủ tướng Chính phủ:

1. Có một số ứng viên được Hội đồng cơ sở, Hội đồng ngành đánh giá điểm khoa học cao và có lý lịch khoa học ưu tú với nhiều công trình được công bố quốc tế; các giải thưởng khoa học danh giá trong và ngoài nước, sở hữu nhiều bằng độc quyền sáng chế,… nhưng lại bị loại (trượt) khỏi danh sách được đề nghị xét phong GS, PGS. Điều này khiến cộng đồng các nhà khoa học và dư luận xã hội đặt câu hỏi lớn về tính minh bạch, công bằng của quy trình xét duyệt.

2. Theo kênh thông tin chính thống của Hội đồng GSNN http://hdgsnn.gov.vn/tin-tuc/danh-sach-ung-vien-duoc-hdgsnn-xet-cong-nhan-dat-tieu-chuan-chuc-danh-giao-su-pho-giao-su-nam-2019_517/ chúng em không thấy nêu lý do tại sao các anh chị ứng viên với số điểm công trình khoa học cao hơn mức sàn (10 điểm với PGS và 20 điểm với GS) lại bị loại khỏi danh sách đó? và số phiếu bầu của các ứng viên đó như thế nào?

3. Khi nhiều bất cập bộc lộ rõ tại các vòng xét công nhận GS, PGS: Ứng viên bị loại không rõ nguyên nhân; Cách hiểu máy móc và áp dụng sai lệch các nội dung của QĐ 37,… thì thêm một câu hỏi được các nhà khoa học đặc biệt quan tâm là quy trình lựa chọn thành viên Hội đồng chức danh GS nhà nước cũng như lý lịch khoa học của các thành viên? Có lẽ trong tất cả các điều nêu trên thì đây là mối băn khoăn và gây lo ngại hơn cả cho cộng đồng các nhà khoa học trẻ.

Bởi, QĐ 37 yêu cầu các ứng viên GS, PGS phải là tác giả chính của 2-5 bài báo hoặc/và bằng độc quyền sáng chế, thì dứt điểm các thầy thành viên hội đồng, chủ tịch hội đồng, những người trực tiếp đánh giá các ứng viên phải có số lượng công trình công bố nhiều hơn thế.

Bên cạnh đó, các ứng viên được yêu cầu minh bạch toàn bộ lý lịch của mình cho xã hội phản biện, thì các thành viên hội đồng cũng cần công khai lý lịch khoa học, để không chỉ lớp thế hệ các nhà khoa học trẻ như chúng em chiêm ngưỡng, học tập mà cả xã hội đều nhìn nhận và ngưỡng mộ những đóng góp của họ cho sự nghiệp phát triển khoa học và sự nghiệp trồng người.

Kính thưa Thầy,

Với lòng kính trọng và ngưỡng mộ, chúng em trân trọng gửi tới thầy – người có những quan tâm đặc biệt tới sự nghiệp giáo dục và phát triển khoa học kỹ thuật của đất nước những chia sẻ tâm huyết và góc nhìn của những nhà khoa học luôn một lòng vì sự tiến bộ, phụng sự Tổ quốc. Chúng em mong nhận được đồng cảm và chia sẻ quan điểm của thầy về những vấn đề nêu trên và mong thầy sớm có những giải pháp toàn diện khiến QĐ 37 thực sự phát huy tác dụng trong thực tiễn, củng cố niềm tin cho các nhà khoa học chân chính nói riêng và dư luận xã hội nói chung.

Em kính chúc thầy sức khoẻ.

Em chân thành cảm ơn thầy đã lắng nghe tâm tư của chúng em.

Chân thành kính thư,

NHÓM NHÀ KHOA HỌC TRẺ CẦU TIẾN

Lào ‘lấn tới’ với thủy điện Luang Prabang và ứng phó cho Việt Nam

LGT: Theo dự kiến, tháng 7, 2020 Chánh phủ Lào sẽ làm lễ động thổ xây đập Luang Prabang. Đó là một công trình quan trọng nhưng các chuyên gia và quan sát viên sông Mekong xem là một thất sách, vì gây ảnh hưởng đến môi sinh của rất nhiều cư dân ở vùng hạ lưu sông Mekong (tức miền Tây Việt Nam). Điều đáng nói là chủ đầu tư của công trình lại là … Việt Nam. Nhưng thông tin quan trọng như thế này thường bị ‘chìm’ trong rừng thông tin trên báo nhà nước, nhưng lại rất cần cho công chúng. Xin giới thiệu đến các bạn những ý kiến phân tích của Bs Ngô Thế Vinh, người đã bỏ ra hơn 20 năm theo dõi và báo động các vấn đề liên quan đến ĐBSCL. NVT

====

Lào ‘lấn tới’ với thủy điện Luang Prabang và ứng phó cho Việt Nam

Nguồn: RFA phỏng vấn Bs Ngô Thế Vinh

Hôm 29.10.2019 Lào bắt đầu cho vận hành đập thủy điện Xayaburi và tiếp theo sẽ là con đập Don Sahong. Đây là hai đập thủy điện nằm trên dòng chính sông Mekong, đã và đang gây rất nhiều tranh cãi giữa Lào, Thái Lan, Cambodia cũng như Việt Nam ở hạ nguồn Mekong. Nguồn tin đáng chú ý khác từ MRC Ủy Hội Sông Mekong cho thấy Lào đang chuẩn bị tham vấn dự án thủy điện Luang Prabang có công suất 1410 MW, nằm cách thị trấn Luang Prabang khoảng 30 cây số. Nếu không có gì đột biến, đập Luang Prabang được khởi công xây vào tháng 7/ 2020. Một chuyên gia sông Mekong, bác sĩ Ngô Thế Vinh, tác giả hai cuốn sách ‘Cửu Long Cạn Dòng – Biển Đông Dậy Sóng’ và ‘Mekong Dòng Sông Nghẽn Mạch’, từng có bài tham luận về dự án Luang Prabang liên quan đến Việt Nam, trình bày sự việc qua bài phỏng vấn do Thanh Trúc thực hiện.

Cuộc gặp gỡ giữa Chủ tịch PetroVietnam Nguyễn Quốc Khánh và Bộ trưởng Bộ Năng lượng và Mỏ của Lào  ngày 13/6/2016. Khuôn mặt trí tuệ không phải là Bộ trưởng Bộ Năng lượng và Mỏ của Lào, lại càng không phải Chủ tịch PetroVietnam Nguyễn Quốc Khánh, mà là Viraphonh Viravong người đứng thứ hai từ phải; so với các đối tác Việt Nam thì Viravong là một người khổng lồ và cũng là đứa con trí tuệ kiên định về thủy điện của quốc gia Lào. (1)

Hình 1: Việt Nam nạn nhân và cũng là tòng phạm. Cuộc gặp gỡ giữa Chủ tịch PetroVietnam Nguyễn Quốc Khánh và Bộ trưởng Bộ Năng lượng và Mỏ của Lào ngày 13/6/2016. Khuôn mặt trí tuệ không phải là Bộ trưởng Bộ Năng lượng và Mỏ của Lào, lại càng không phải Chủ tịch PetroVietnam Nguyễn Quốc Khánh, mà là Viraphonh Viravong người đứng thứ hai từ phải; so với các đối tác Việt Nam thì Viravong là một người khổng lồ và cũng là đứa con trí tuệ kiên định về thủy điện của quốc gia Lào. [nguồn: PetroVietnam 2016] (1)

THANH TRÚC: Thưa ông, cách đây 12 năm, tức năm 2007, Việt Nam đã cho phép công ty quốc doanh PVPC / PetroVietnam Power Corporation ký Biên bản Ghi Nhớ MoU với chính phủ Vientiane để đầu tư xây con đập Luang Prabang lớn nhất của Lào. Như vậy có phải Việt Nam tự mâu thuẫn không khi lên tiếng phản đối kế hoạch 9 con đập của Lào trên dòng chính Mekong? Cũng xin ông giải thích về bài viết mà ông đặt tựa “Với Dự Án Luang Prabang Từ 2007 Việt Nam Đã Quy Hàng Chiến Lược Thủy Điện Lào”?

NGÔ THẾ VINH 1: Bấy lâu Việt Nam cũng đã từng bày tỏ mối quan tâm đối với những con đập thủy điện dòng chính trên sông Mekong, từ Trung Quốc xuống tới hai quốc gia Lào và Cambodia do những tác động tiêu cực xuyên biên giới đối với Đồng Bằng Sông Cửu Long. Chính phủ Việt Nam đã từng kêu gọi Lào “hoãn lại 10 năm” dự án đập Xayaburi và các con đập dòng chính khác. Và gần đây nhất, chính Việt Nam kêu gọi sự quan tâm khai thác các nguồn năng lượng tái tạo để thay thế cho thủy điện trong lưu vực sông Mekong, điều ấy có thể giúp “bảo vệ và khai thác bền vững nguồn tài nguyên nước sông Mekong, đồng thời tránh được những ảnh hưởng tác hại tiêu cực trên đời sống các cộng đồng cư dân ven sông.”

Nói thì như vậy, nhưng ngay từ năm 2007, có thể là sớm hơn, Việt Nam đã lập kế hoạch xây nhiều đập thủy điện trên lãnh thổ Lào; trong đó có cả dự án đập Luang Prabang lớn nhất trong số 9 con đập dòng chính trên sông Mekong của Lào với kinh phí lên đến trên 2 tỷ USD, ước tính theo thời giá lúc bấy giờ. Và một Biên bản Ghi nhớ / Memorandum of Understanding (MoU) về Dự án thủy điện Luang Prabang đã được ký kết từ 2007 giữa công ty quốc doanh PVPC / PetroVietnam Power Corporation và chính phủ Lào.

Tưởng cũng nên ghi lại đây là PVPC đã không có một hồ sơ theo dõi tốt / good track record, đã từng bị tai tiếng về các dự án thủy điện trước đó ở Lào, với các con đập Xekaman 1 và 3 ở Nam Lào, sau khi hoàn tất đã không vận hành tốt và dẫn tới hậu quả tác hại trên các cộng đồng cư dân trong vùng bị ảnh hưởng. (7)

Và hơn ai hết, Hà Nội biết rất rõ ĐBSCL, một vựa lúa của cả nước và Việt Nam lại là một quốc gia cuối nguồn, sẽ gánh chịu tất cả hậu quả tác hại tích lũy xuyên biên giới từ những con đập thượng nguồn đối với nguồn nước, nguồn phù sa, nguồn cá, và thêm thảm họa nước biển dâng do biến đổi khí hậu càng trầm trọng hơn nữa khi thiếu nguồn nước ngọt đổ xuống từ khúc sông Mekong thượng nguồn. Xa hơn nữa, khi không còn nguồn phù sa, ĐBSCL sẽ theo một tiến trình đảo ngược thay vì được bồi đắp thì đang dần dần bị sụp lở và tan rã. Điều ấy khiến nhà báo Anh Tom Fawthrop không khỏi kinh ngạc khi nghe tin chính phủ Lào vừa thông báo cho MRC ý định tiến hành xây cất đập Luang Prabang mà Hà Nội là nhà đầu tư chính, qua công ty quốc doanh PetroVietnam Power Corporation, một quyết định sẽ làm cho cuộc sống của 20 triệu cư dân nơi ĐBSCL thê thảm hơn.

TS Lê Anh Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu về Biến đổi Khí hậu (Dragon Institute – Mekong), Đại học Cần Thơ, người có nhiều năm sống gắn bó với vận mệnh của ĐBSCL đã bày tỏ quan điểm phản đối mạnh mẽ dự án Luang Prabang, TS Lê Anh Tuấn phát biểu: “Điều rất tệ hại nếu một Công ty Quốc doanh Việt Nam tham gia đầu tư bất kỳ dự án thủy điện nào ở dòng chính sông Mekong. Sự kiện này phải được xem là một hành động cực kỳ nghiêm trọng, dẫn nhanh đến sự hủy hoại hệ sinh thái và cuộc sống ở Hạ lưu Đồng bằng Sông Cửu Long. Các quan chức Việt Nam đồng lõa với quyết định hợp tác xây dựng dự án thủy điện Luang Prabang phải chịu trách nhiệm lịch sử và chính trị với nhân dân Việt Nam”.

Nhưng với giới quan sát am hiểu tình hình Việt Nam thì kể từ khi Hà Nội ký với Lào một Biên bản Ghi nhớ – Memorandum of Understanding 2007 về dự án thủy điện Luang Prabang, mặc nhiên Việt Nam đã bật tín hiệu đèn xanh đối với toàn chuỗi 9 dự án đập thủy điện dòng chính trên sông Mekong của Lào. Chính phủ Lào đã rất khôn ngoan hiểu rõ rằng từ nay 2007, trên thực tế – de facto, mọi phản đối của Việt Nam nếu có cũng chỉ là chiếu lệ, nếu không muốn nói là rất trơ trẽn. Và ai cũng thấy rõ bấy lâu một nhà nước Hà Nội luôn luôn bị chi phối bởi các nhóm lợi ích như thứ băng đảng Mafia mai phục trong khắp các công ty quốc doanh, điển hình là PetroVietnam Power Corporation vốn là một công ty của nhà nước với một lịch sử dài tai tiếng về tham nhũng đưa tới nhiều vụ bắt bớ tù tội của các viên chức cao cấp của công ty. Mọi kế hoạch, mọi dự án lớn hàng bao nhiêu ngàn tỷ từ trong nước hay đầu tư ra tới nước ngoài, đều bị dẫn dắt bởi các nhóm lợi ích, phá nát nền kinh tế, bất chấp quyền lợi lâu dài và sống còn của dân tộc và đất nước… nên có thể nói vì lợi nhuận – không phải cho người dân Việt Nam, mà là giới cầm quyền bị lũng đoạn do tham nhũng đã khiến Việt Nam bị khuất phục và quy hàng trước chiến lược thủy điện của Lào.

THANH TRÚC: Từ tháng 7/2019 Lào đã chính thức gởi hồ sơ tới MRC Ủy Hội Sông Mekong liên quan đến dự án xây đập dòng chính Luang Prabang, khi đó, ông đã gọi đây là “Con Domino Thứ 5”. Xin ông giải thích tác hại ‘liên hoàn’ của đập thủy điện Luang Prabang?

NTV 2: Từ 2010, tôi đã nhận định rằng nếu không trì hoãn được ít nhất một thập niên, dự án Xayaburi như con cờ Domino đầu tiên đổ xuống, sẽ kéo theo những bước khai thác ồ ạt các con đập dòng chính hạ lưu khác và hậu quả tác hại trước mắt và lâu dài ra sao trên toàn hệ sinh thái Sông Mekong và Đồng Bằng Sông Cửu Long là không lường được. Xayaburi là con đập dòng chính đầu tiên vùng hạ lưu sông Mekong, cách thủ đô Vientiane 350 km về phía bắc và cách con đập Cảnh Hồng / Jinhong cực nam trong chuỗi đập bậc thềm Vân Nam của Trung Quốc 770 km và cách cố đô Luang Prabang 150 km về phía nam. Xayaburi được coi là một trong số 300 con đập lớn của toàn cầu.

(1) Tháng 05/2007 chánh phủ Lào ký kết với công ty Ch. Karnchang Thái Lan để thực hiện dự án đập Xayaburi. (2) Tháng 11/2008 công ty AF Colenco Thụy Sĩ kết hợp với toán tham vấn Thái khảo sát tính khả thi của con đập. (3) Tháng 07/2010 Chánh phủ Lào chính thức ký kết hợp đồng bán điện từ đập Xayaburi cho Thái Lan qua công ty EGAT / Electricity Generating Authority of Thailand. (4) Tháng 04/2011 Ủy Ban Liên Hợp Ủy Hội Sông Mekong / MRC Joint Committee ra thông cáo báo chí là các thành viên chưa đạt được một thỏa thuận để tiến hành dự án Xayaburi. (5) Tháng 06/2011 cho dù chưa có được một đồng thuận thích đáng giữa các quốc gia thành viên, chính phủ Lào vẫn đơn phương “bật đèn xanh” cho công ty Thái Lan CH. Karnchang triển khai dự án Xayaburi.

Khởi đầu một khủng hoảng tin cậy trong nỗ lực hợp tác vùng giữa các thành viên để bảo vệ hệ sinh thái của con sông Mekong. Cũng là khởi đầu một vi phạm trắng trợn của Lào đối với Hiệp Định Phát Triển Bền Vững Lưu Vực Sông Mekong 1995, đó là: “Các quốc gia thành viên ký kết đồng ý là bằng mọi cố gắng phòng tránh, làm nhẹ hay giảm thiểu những hậu quả tác hại trên môi trường… do phát triển và sử dụng Lưu vực Sông Mekong.” Theo Điều 6 và 7 Hiệp Định Mekong 1995.

Đập Xayaburi đã gây nên hiệu ứng Domino. Tượng hình là một chuỗi những con cờ Domino được xếp thẳng đứng và khi quân cờ đầu tiên bị đổ xuống sẽ xô ngã con cờ tiếp theo và cứ tiếp tục một chuỗi phản ứng dây chuyền như vậy cho tới con cờ Domino cuối cùng. Xayaburi chính là con cờ Domino đầu tiên ấy, do không trì hoãn được ít nhất một thập niên tới năm 2020, theo như khuyến cáo của Ủy Hội Sông Mekong / MRC, đã kéo theo những bước triển khai ồ ạt của chuỗi những con đập hạ lưu khác như: Don Sahong, Pak Beng, Pak Lay và sắp tới đây là Luang Prabang. Và hậu quả trên hệ sinh thái sông Mekong và nơi Đồng Bằng Sông Cửu Long sẽ rất trầm trọng nếu không muốn nói là bi thảm.

Luang Prabang sẽ là con đập dòng chính thứ 5 trên sông Mekong lớn nhất của Lào và điều rất nghịch lý: do công ty quốc doanh PetroVietnam Power Corporation là chủ đầu tư.  Xayaburi, con Domino thứ nhất, con đập dòng chính đầu tiên của Lào, bắt đầu vận hành từ ngày 29.10.2019 trên một khúc sông đang  thiếu nước và cạn kiệt. Với 11 con đập dòng chính trên sông Lancang-Mekong thượng nguồn, Trung Quốc đã lưu trữ 42 tỷ mét khối nước, chiếm giữ trong các hồ chứa hơn 50% lượng phù sa, sản xuất 21300 MW điện; riêng Lào cũng lưu trữ 33 tỷ mét khối nước hàng năm và đang thực hiện giấc mơ trở thành “Bình điện Đông Nam Á / S.E. Asia’s Battery” bất chấp hậu quả môi sinh xuyên biên giới với hai quốc gia hạ nguồn là Cambodia và Việt Nam.

Hình 2: Luang Prabang sẽ là con đập dòng chính thứ 5 trên sông Mekong lớn nhất của Lào và điều rất nghịch lý: do công ty quốc doanh PetroVietnam Power Corporation là chủ đầu tư. Xayaburi, con Domino thứ nhất, con đập dòng chính đầu tiên của Lào, bắt đầu vận hành từ ngày 29.10.2019 trên một khúc sông đang thiếu nước và cạn kiệt. Với 11 con đập dòng chính trên sông Lancang-Mekong thượng nguồn, Trung Quốc đã lưu trữ 42 tỷ mét khối nước, chiếm giữ trong các hồ chứa hơn 50% lượng phù sa, sản xuất 21300 MW điện; riêng Lào cũng lưu trữ 33 tỷ mét khối nước hàng năm và đang thực hiện giấc mơ trở thành “Bình điện Đông Nam Á / S.E. Asia’s Battery” bất chấp hậu quả môi sinh xuyên biên giới với hai quốc gia hạ nguồn là Cambodia và Việt Nam. [nguồn: Michael Buckley, Ngô Thế Vinh cập nhật 2019].

THANH TRÚC: Thưa ông, Gs Ts Vũ Trọng Hồng, nguyên thứ trưởng Bộ Nông Nghiệp Và Phát Triển Nông Thôn Việt Nam, cho rằng yêu cầu dừng xây thủy điện đối với một quốc gia ‘chỉ có rừng và nước’ như Lào là không thể được. Điều có thể làm là những đề xuất nhằm giảm thiểu rủi ro cho Việt Nam, cụ thể cho Đồng Bằng Sông Cửu Long. Ông nghĩ sao về quan điểm này?

NTV: Có lẽ trước cả TS Vũ Trọng Hồng, cũng đã có một thành viên Việt Nam lâu năm trong MRC và nay vẫn là một tiếng nói có ảnh hưởng trong Vietnam River Network đã từng phát biểu như vậy, và còn cho rằng Lào là quốc gia nghèo nhất Đông Nam Á, trong khi Việt Nam bấy lâu hưởng lợi từ nguồn phù sa con sông Mekong với 2 triệu tấn lúa gạo/ năm, cùng với tôm cá xuất cảng, trong khi Lào chỉ có ‘núi rừng và nước’ từ các con sông, do đó không thể ngăn Lào khai thác thủy điện trên dòng Mekong chảy qua nước họ…

TS Vũ Trọng Hồng đã khá thiển cận khi giản lược hóa cho rằng Lào là “một quốc gia chỉ có rừng và nước” [sic] trong khi Lào có một nền kinh tế và một hệ sinh thái với tài nguyên đa dạng hơn nhiều.

Chỉ riêng với con sông Mekong vốn là mạch sống với nguồn cá phong phú nhất nhì thế giới, cũng là nguồn protein chính của người dân Lào. Con sông cũng đem tới nguồn phù sa cho một nền canh tác ven sông. Lào có một nền nông nghiệp tự cấp chủ yếu là trồng lúa, với sản lượng tăng nhờ các giống lúa mới, với nguồn nước bơm tưới từ con sông Mekong và một phần được cơ giới hóa. Lào còn có cả một di sản lịch sử và văn hóa, một hệ sinh thái phong phú với những cảnh quan tuyệt đẹp, đây cũng chính là động lực cho ngành Du lịch tăng trưởng nhanh chóng nhất. Chỉ riêng năm 2015 đã có 4,7 triệu du khách tới Lào, đóng góp nguồn ngoại tệ rất đáng kể, với dự trù vào năm 2020, chỉ riêng ngành du lịch cũng đem tới 1,5 tỷ USD cho ngân sách Lào, chưa kể số công ăn việc làm để phục vụ lãnh vực du lịch. Xây thêm những con đập thủy điện trên dòng chính sông Mekong, nhất là với con đập Luang Prabang sẽ hủy hoại bao nhiêu những sinh cảnh tuyệt đẹp chỉ có trên đất nước Lào, cũng sẽ hủy hoại luôn cả khu Di sản Thế giới Luang Prabang đang hấp dẫn hàng triệu du khách – điều ấy có nghĩa là Lào đang giết đi “những con gà đẻ trứng vàng”.

Khu vực dự kiến xây đập Luang Prabang 1410 MW trên dòng chính sông Mekong, phía bắc con đập Xayaburi, chỉ cách thị trấn Luang Prabang 25 km; hình chụp khúc sông Mekong chảy qua địa phận cố đô Luang Prabang, đã được UNESCO công nhận là Khu Di sản Thế giới / World Heritage Site từ 1995, vốn được ca ngợi như một trong những thành phố cổ đẹp nhất Đông Nam Á thì nay Luang Prabang đang bị thương mại hóa và cả Hán hóa. Canh tác ven sông với nguồn phù sa sông Mekong là một phần nông nghiệp gia đình truyền thống của người dân Lào.

Hình 3: Khu vực dự kiến xây đập Luang Prabang 1410 MW trên dòng chính sông Mekong, phía bắc con đập Xayaburi, chỉ cách thị trấn Luang Prabang 25 km; hình chụp khúc sông Mekong chảy qua địa phận cố đô Luang Prabang, đã được UNESCO công nhận là Khu Di sản Thế giới / World Heritage Site từ 1995, vốn được ca ngợi như một trong những thành phố cổ đẹp nhất Đông Nam Á thì nay Luang Prabang đang bị thương mại hóa và cả Hán hóa. Canh tác ven sông với nguồn phù sa sông Mekong là một phần nông nghiệp gia đình truyền thống của người dân Lào. [Nguồn: photo 2000 by Ngô Thế Vinh]

Về rừng, các khu rừng nguyên sinh phong phú của Lào với bao nhiêu gỗ quý vẫn tiếp tục bị tàn phá, từ 70% diện tích lãnh thổ Lào nay xuống chỉ còn dưới 40%, và theo ghi nhận của WWF: phá rừng khai thác gỗ bất hợp pháp, có bàn tay đồng thủ phạm của giới tướng lãnh tham nhũng Quân đội Nhân dân Việt Nam và Quân đội Nhân dân Lào và sau đó gỗ được vận chuyển xuyên biên giới xuống cảng Quy Nhơn Việt Nam để xuất khẩu, lợi nhuận lên tới bạc tỷ USD nhưng không phải cho người dân Lào.

Về nguồn nước từ con sông Mekong và các phụ lưu cùng với địa hình núi non giúp Lào sản xuất thủy điện với số lượng lớn. Thủy điện là nguồn tài nguyên quan trọng ở Lào, với công suất tiềm năng ước tính là 18000 MW. Rất sớm từ 1971 Lào đã có con đập thủy điện Nam Ngum đầu tiên trên phụ lưu sông Mekong, hoàn thành năm 1971 với công suất ban đầu 30 MW sau tăng lên 155 MW, vừa cung cấp điện cho Lào vừa xuất cảng sang Thái Lan.

Từ tháng 10/2014, các nhà máy thủy điện của Lào đã tạo ra gần 15,5 tỷ kWh. Trong số này, gần 12,5 tỷ kWh được xuất khẩu, thu về hơn 610 triệu USD. Thị trường chủ yếu của Lào là Thái Lan, Việt Nam. Hầu hết các đập đang hoạt động và đang xây dựng của Lào nằm trên các phụ lưu của sông Mekong. Nay thì Lào đã hoàn tất thêm hai con đập trên dòng chính sông Mekong là Xayaburi và Don Sahong.

Nam Ngum con đập thủy điện đầu tiên 1971 của quốc gia Lào, tấm biểu ngữ giăng ngang con đập đánh dấu 25 năm thống nhất nước Lào 1975-2000.

Hình 4: Nam Ngum con đập thủy điện đầu tiên 1971 của quốc gia Lào, tấm biểu ngữ giăng ngang con đập đánh dấu 25 năm thống nhất nước Lào 1975-2000. [nguồn: photo 2000 by Ngô Thế Vinh]

Theo trang web của Bộ Năng lượng và Mỏ Lào, hiện đã có 22 đập thủy điện đang hoạt động, 22 đập đang xây và hàng chục dự án được đề xuất. Thủy điện cung cấp những lợi ích kinh tế đáng kể cho Lào thông qua việc bán điện cho Thái Lan, Việt Nam.

Kinh tế Lào còn nhận được nhiều nguồn viện trợ phát triển từ IMF, ADB và các nguồn tài trợ quốc tế khác. Không những thế, Lào rất giàu tài nguyên thiên nhiên, với các mỏ than, vàng, bô xít, thiếc, đồng và kim loại có giá trị khác.

Một nước Lào nhỏ bé, với tổng diện tích 236.800 km2 , khí hậu nhiệt đới gió mùa, dân số ước tính năm 2019 là 7,1 triệu (chỉ khoảng ngót 1/3 dân số ĐBSCL), mật độ 29,5 người/ km2.

Theo TS Phạm Đỗ Chí, chuyên gia kinh tế, từng nhiều năm sống ở Lào, đại diện cho IMF / International Monetary Fund rồi cố vấn cho ADB / Asian Development Bank của chính phủ Lào thì, lợi tức bình quân đầu người của Lào 2017-2018 theo thống kê IMF & WB [3/2019] nay đã cao hơn 3 bậc so với Việt Nam [trên cả Bolivia, Ấn Độ rồi mới tới Việt Nam]. Một điều cần lưu ý, IMF & WB khi làm bảng thống kê đã không bao gồm các đặc khu.

Danh sách các nước tính theo GDP (PPP) đầu người

List of Countries by GDP (PPP) per capita, IMF & World Bank. (3)

Cứ bảo rằng Lào nghèo nhất Đông Nam Á chỉ là một huyền thoại / một stigma cũ kỹ gán cho Lào nay không còn đúng nữa. Kết quả thống kê kinh tế này chắc khiến nhiều vị khoa bảng Hà Nội ngạc nhiên và giới lãnh đạo Việt Nam phải tỉnh ngủ.

[Cần mở thêm một dấu ngoặc, nhìn về toàn cảnh địa dư chính trị, Trung Quốc đang dùng Lào như một hành lang cho kế hoạch bành trướng Một Vành Đai Một Con Đường mở sang Việt Nam, qua sự tràn ngập FDI / Foreign Direct Investment và các đặc khu kinh tế ở xứ láng giềng này. Người Hoa hiện là thế lực chính chi phối nền kinh tế Lào, với 13 đặc khu kinh tế của Trung Quốc, trong đó có Đặc khu Kinh tế Tam Giác Vàng (GTSEZ / Golden Triangle Special Economic Zone) rộng 10.000 hecta, khiến Paul Chambers Giám đốc Viện Nghiên cứu Đông Nam Á ở Bangkok đã đưa ra nhận định: “Bắc Lào giờ đây bị biến thành một đất nước Trung Quốc mới.” Một đất nước Lào đang bị Trung Quốc từng bước Tây Tạng Hóa.]

THANH TRÚC: Gs Ts Vũ Trọng Hồng bên VN còn khẳng định dù không thể yêu cầu các nước ngưng xây đập thủy điện thì quan trọng là Việt Nam phải chuyển chiến lược sản xuất nông nghiệp cũng như lo tích nước trong mùa khô kiệt. Ông có nghĩ hai phương án đó khả thi đối với Việt Nam không? Ngoài ra Việt Nam còn cần phải có chiến lược ra sao nữa để giảm thiểu tác hại?

NTV: TS Vũ Trọng Hồng đã từng là Thứ trưởng bộ NN & PTNT, khi khẳng định không thể yêu cầu các nước ngưng xây đập thủy điện, không có nghĩa là thả nổi cho Lào muốn làm gì thì làm, Lào phải tuân thủ những điều khoản cam kết trong Hiệp Định Phát Triển Bền Vững Lưu Vực Sông Mekong 1995. Việt Nam có nghĩa vụ bảo vệ Hiệp Định Mekong 1995 ấy vì sự sống còn của ĐBSCL với 20 triệu cư dân và cũng là bảo vệ an ninh lương thực cho toàn vùng. Qua 4 dự án: Xayaburi, Don Sahong, rồi Pak Beng, Pak Lay, sắp tới đây là Luang Prabang, Lào đã có những hành xử đơn phương và độc đoán, bất chấp mọi mối quan tâm của các quốc gia thành viên MRC khác.

Với thái độ rõ ràng quy hàng Lào của Việt Nam, TS Vũ Trọng Hồng nay lại đổ hết gánh nặng lên đầu ngót 20 triệu cư dân ĐBSCL, rằng: “phải chuyển chiến lược sản xuất nông nghiệp cũng như lo tích nước trong mùa khô kiệt” [sic], cũng vẫn mấy khẩu hiệu ấy từ giới lãnh đạo Bộ NN & PTNT lặp lại từ bao năm nay rồi, trong đó có ông Vũ Trọng Hồng từng giữ chức vụ Thứ trưởng.

Nhưng câu hỏi đặt ra là: chuyển đổi chiến lược sản xuất ra sao, thì vẫn là người dân ĐBSCL phải tự thích nghi xoay xở. Còn bảo người dân phải lo tích nước trong mùa khô kiệt; nhưng lấy nguồn nước ở đâu? Khi mà nguồn nước ngầm đã bị tận cùng khai thác, đã sắp cạn kiệt gây nên thảm trạng đất lún; khi mà hai vùng trũng Tứ giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười như hai túi nước thiên nhiên không còn nữa, khi mà Biển Hồ như trái tim của Cambodia và ĐBSCL cũng đang thiếu nước do vào mùa Mưa không còn nhịp đập lũ – flood pulse từ thượng nguồn để con sông Tonle Sap có thể đổi chiều tiếp nước cho Biển Hồ…

Rồi cũng phải kể bao nhiêu dự án gây hại của Bộ NN & PTNT như: công trình Quản Lộ-Phụng Hiệp, Ngọt hóa bán đảo Cà Mau và công trình cống đập Ba Lai đều là những thất bại hối tiếc. Điều đáng nói là sau những thất bại ấy, chẳng có ai nhận trách nhiệm và cũng không có bài học nào được rút ra. Và cho dù đã có bao nhiêu tiếng nói trí tuệ của các chuyên gia độc lập và uy tín từ ĐBSCL lên tiếng can gián, sắp tới đây thêm một công trình mệnh danh thế kỷ: cống đập Cái Lớn-Cái Bé tốn phí hàng bao nhiêu ngàn tỷ cũng sẽ vẫn tiến hành. Khi mà tiếng nói của các nhóm lợi ích và giới chủ đầu tư quá mạnh khiến nghị quyết nào của chính phủ cũng chỉ là trên giấy và đều rơi vào thế thất thủ chiến lược.

Đập thủy điện Xayaburi, con đập dòng chính đầu tiên của Lào hoàn tất và bắt đầu vận hành từ hôm 29.10.2019, đã gây ngay hậu quả khúc sông Mekong phía dưới con đập bị thiếu nước và hầu như cạn kiệt, và nạn nhân trực tiếp là cư dân các tỉnh bắc Thái và Lào sống hai bên bờ con Sông Mẹ / Mae Nam Khong, tên Lào Thái của con sông Mekong.

Hình 5: Đập thủy điện Xayaburi, con đập dòng chính đầu tiên của Lào hoàn tất và bắt đầu vận hành từ hôm 29.10.2019, đã gây ngay hậu quả khúc sông Mekong phía dưới con đập bị thiếu nước và hầu như cạn kiệt, và nạn nhân trực tiếp là cư dân các tỉnh bắc Thái và Lào sống hai bên bờ con Sông Mẹ / Mae Nam Khong, tên Lào Thái của con sông Mekong. [nguồn: RFA/ CK Power / AFP](5)

THANH TRÚC: Trở lại Xayaburi, bất chấp mọi tranh cãi thì thủy điện Xayaburi đã hoàn tất và bắt đầu hoạt động từ hôm 29 tháng 10 này. Câu hỏi ở đây là trong bối cảnh mùa kiệt chuyển sang mùa mưa, vào khi những đập thủy điện Trung Quốc trên thượng nguồn lo tích một lượng nước lớn của Mekong, thì Xayaburi làm sao có đủ nước để vận hành?

NTV: Đối với toàn thể cư dân trong lưu vực sông Mekong thì ngày 29.10.2019 khi con đập thủy điện dòng chính đầu tiên Xayaburi của Lào bắt đầu khởi động quả là một tin chấn động, giữa lúc khúc sông Mekong gần như cạn kiệt, và câu hỏi đặt ra sẽ lấy đâu ra đủ nguồn nước để Xayaburi có thể vận hành chạy các turbines và đạt toàn công suất?

Với các con đập dòng chính phía cực bắc của Lào như: Pak Beng, Luang Prabang, Xayaburi, Pak Lay… gần như hoàn toàn phụ thuộc vào dòng chảy của con sông Lancang-Mekong từ Vân Nam đổ xuống, và do khúc sông Mekong phía bắc của Lào chưa được tiếp thêm nước từ các nhánh phụ lưu lớn, nên khi Trung Quốc trữ nước cho các con đập của họ – trực tiếp nhất là con đập Cảnh Hồng / Jinhong, chắc chắn Xayaburi sẽ không đủ nước để vận hành và đạt toàn công suất thì rõ ràng đây là một đầu tư bất trắc của Lào.

Tình trạng thiếu nước cũng xảy ra với con đập Don Sahong khi bước vào hoạt động cũng trong cuối năm nay. Phải nói đây là một bài học nhãn tiền cho Lào trước khi manh động lao vào thêm những dự án đập tiếp theo, trong đó có con đập Luang Prabang lớn nhất mà chủ đầu tư lại là Việt Nam, một quốc gia cuối nguồn.

THANH TRÚC: Có ý kiến cho rằng Trung Quốc đang ‘bắt chẹt’ được các nước hạ nguồn bằng ‘lá bài’ nguồn nước? Ông nhận thấy việc phối hợp giữa các quốc gia đến nay có hiệu quả gì không?

NTV: Cách đây hơn một thập niên, khi viết về chuỗi đập Bậc thềm Vân Nam trên nửa chiều dài sông Mekong nằm trong lãnh thổ Trung Quốc gây ảnh hưởng dây chuyền xuống tới các quốc gia Hạ nguồn, tôi có nói tới khả năng về một cuộc chiến môi sinh / ecological warfare, trong đó có cuộc tranh chấp vì nước, và hiểm họa đó là có thật. Và nay với 11 con đập dòng chính trên sông Lancang-Mekong đã hoàn tất, trong đó có 2 con đập lớn nhất là Nọa Trác Độ / Nuozhadu 5850 MW và Tiểu Loan / Xiaowan 4200 MW đã hoạt động phát điện toàn công suất, có thể nói về tổng thể Trung Quốc đã hoàn tất kế hoạch thủy điện với 40 tỷ mét khối nước dự trữ trong các hồ chứa, ngăn chặn hơn 50% lượng phù sa từ thượng nguồn, cộng thêm với các con đập thủy điện Hạ lưu Made in China trên lãnh thổ Lào và Cambodia, đủ cho Bắc Kinh nắm quyền sinh sát toàn lưu vực sông Mekong.

Đã thế, ngay giữa 4 quốc gia Hạ lưu: Lào, Thái, Cambodia và Việt Nam trong mỗi kế hoạch khai thác sông Mekong đều tiềm ẩn những mâu thuẫn sâu xa về quyền lợi, nếu chỉ đứng trên quan điểm quốc gia hạn hẹp. Không dễ gì vượt qua được trở ngại ấy nếu không có được một mẫu số chung – với quyết tâm bảo vệ dòng sông như mạch sống cho toàn lưu vực – đó là một tinh thần sông Mekong, với không khí đối thoại cởi mở dẫn tới sự tin cậy, để cùng nhau toan tính từng bước thận trọng hướng tới phát triển bền vững cho toàn vùng. Sông Mekong phải là sợi chỉ đỏ nối kết chứ không phải để hủy hoại xâu xé. Điều mà Trung Quốc rất muốn là sự phân hóa chia rẽ giữa các quốc gia Mekong, Bắc Kinh không thể bẻ gẫy cả một bó đũa nhưng lại dễ dàng bẻ gẫy từng chiếc, và hiện trạng 3 nước anh em Đông Dương thì đã có 2 là Cambodia và Lào đang tách ra khỏi Việt Nam để rơi vào quỹ đạo Trung Quốc.

THANH TRÚC: Thưa, theo như ông biết, các chương trình hỗ trợ từ Hoa Kỳ và Nhật cho hạ lưu sông Mekong phát huy được đến đâu?

NTV: Chương trình viện trợ của Nhật Bản cho vùng hạ lưu sông Mekong khá liên tục trong mấy thập niên qua phải nói là rất đáng kể qua ODA / Official Development Assistance, qua JICA / Japan International Cooperation Agency, với các công trình xây dựng cơ sở hạ tầng / infrastructures: hệ thống đường sá giao thông, bệnh viện, trường học và cả những cây cầu lớn bắc qua sông Mekong như cây cầu Lào-Nippon-Champasak (2000), cây cầu Kampong Cham (2001) – Cambodia, cây cầu Cần Thơ ĐBSCL (2008), là những công trình lớn của Nhật từ Lào, qua Cambodia xuống tới Việt Nam.

Về phía Hoa Kỳ, từ sau Chiến tranh Việt Nam 1975, Đông Nam Á không còn là mối quan tâm của Washington; mãi cho tới 2009 mới đánh dấu sự trở lại của Hoa Kỳ qua Sáng kiến Hạ lưu Mekong / Lower Mekong Initiative 2020 của nguyên ngoại trưởng Hillary Rodham Clinton, trong đó có cả một kế hoạch rất hay: kết nghĩa giữa hai dòng sông Mississippi và Mekong, nhằm trao đổi kinh nghiệm về kỹ thuật và phương cách thích nghi với biến đổi khí hậu ảnh hưởng trên hệ sinh thái của cả hai con sông. Hai Ủy Hội Sông Mississippi và Mekong hứa hẹn sẽ cùng hợp tác để thăng tiến những bước phát triển bền vững về thủy điện, đương đầu với lũ lụt và khô hạn, điều hợp sử dụng nước và an toàn thực phẩm, cải thiện thủy lộ và cả gia tăng trao đổi thương mại đường sông… Nhưng rồi cho đến nay đã qua 10 năm, LMI 2020 đã không đạt được những bước tiến cụ thể, vẫn còn mang tính cách rất tượng trưng với một ngân khoản đầu tư không tương xứng với tầm vóc của chính sách và nhu cầu của các quốc gia trong lưu vực.

Mới đây, ngoại trưởng Pompeo, trong Hội nghị cấp Bộ trưởng ở Bangkok tháng 8/2019 cũng nói đến cam kết của Hoa Kỳ và Nhật Bản trong việc hợp tác với các nước thuộc lưu vực sông Mekong để đối phó với những khó khăn. Dự trù sẽ xây dựng mạng lưới dẫn điện trong khu vực qua chương trình Đối tác năng lượng Mekong Nhật Bản – Hoa Kỳ [JUMP/ Japan-U.S. Mekong Power Partnership], và phía Hoa Kỳ sẽ đóng góp 29,5 triệu USD. Chính phủ Mỹ cũng sẽ vận động với Quốc hội để cung cấp thêm một khoản trợ giúp trị giá 14 triệu USD cho các quốc gia sông Mekong đối phó với tội phạm buôn người, ngăn chặn việc buôn bán động vật hoang dã, và việc buôn lậu thuốc phiện xuống từ khu Tam Giác Vàng. Đó là những chương trình trợ giúp mang tính nhân đạo nhưng xét về giá trị chiến lược thì rất manh mún.

Cây cầu Kampong Cham dài 1,4 km với tổn phí lên tới 56 triệu USD,   khánh thành tháng 4/2001, cây cầu đầu tiên của Cambodia bắc qua dòng chính Sông Mekong, do Nhật Bản xây bằng khoản tiền viện trợ không bồi hoàn.

Hình 6 : Cây cầu Kampong Cham dài 1,4 km với tổn phí lên tới 56 triệu USD, khánh thành tháng 4/2001, cây cầu đầu tiên của Cambodia bắc qua dòng chính Sông Mekong, do Nhật Bản xây bằng khoản tiền viện trợ không bồi hoàn. [photo 2001 by Ngô Thế Vinh]

Nếu so với nguồn tiền khổng lồ đổ vào từ Trung Quốc, có thể nói Hoa Kỳ chưa có khả năng “đối trọng” với áp lực bành trướng ngày càng gia tăng của Bắc Kinh. Trung Quốc đang ở thế thượng phong trong lưu vực sông Mekong so với Hoa Kỳ trong nhiều lãnh vực. Và rồi người ta không thể không tự hỏi: vị trí chiến lược của Hoa Kỳ hiện nay là ở đâu trên Bàn cờ Sông Mekong và xa hơn nữa là trên Biển Đông? Thiếu thực chất chiến lược, thiếu một chính sách liên tục và nhất quán từ phía Hoa Kỳ: đó là thực trạng từ nhiều năm nay của Sáng Kiến Hạ Lưu Mekong.

THANH TRÚC: Là người nghiên cứu lâu nay về dòng sông Mekong và từng đưa ra cảnh báo, ông thấy đâu là giải pháp để khơi dòng Mekong trước những tắc nghẽn hiện nay?

NTV: Một ví dụ trước mắt cho nhà nước Lào, thủy điện Columbia (1) hiện đang rơi vào bế tắc, dù trước đó đã trải qua mấy thập niên huy hoàng, nhưng nay không thể ngờ lại sắp bị tê liệt vì những hệ quả hủy hoại trên hệ sinh thái, và những chi phí ngày càng tăng, thu nhập giảm vì công nghệ cổ điển, lỗi thời.

Và cũng để trực tiếp trả lời phần câu hỏi đâu là giải pháp để giải thoát dòng Mekong trước những đe dọa sắp đến và tắc nghẽn thủy điện hiện nay? Đó chính là nguồn năng lượng sạch từ gió và mặt trời, đang như một khuynh hướng toàn cầu, phải kể cả “Vua Thủy Điện Trung Quốc” cũng đang mạnh mẽ chuyển hướng từ nhiệt điện sang năng lượng tái tạo sạch gần như vô tận này, mà giá thành lại rẻ khiến cho cả thủy điện bị thách thức, với cái giá bảo trì chủ đầu tư phải trả quá đắt chưa kể thiệt hại về xã hội và môi sinh dân cư lưu vực phải trả.

Và theo ước tính của KS Phạm Phan Long, Viet Ecology Foundation, thì dự án điện mặt trời nổi trên mặt các hồ chứa như đập Nam Ngum của Lào, Biển Hồ thiên nhiên Tonle Sap của Cambodia sẽ là giải pháp rất khả thi để thay thế các dự án thủy điện dòng chính như Pak Lay, Pak Beng, Luang Prabang – Lào và Sambor, Stung Treng —Cambodia, và đây sẽ là một chuỗi các dự án lớn mà KS Phạm Phan Long đề xuất, với nghiên cứu mở đầu mới được đăng trên PV Magazine: “Can Nam Ngum solar replace Mekong hydro in Laos? (4) Ngay sau đó được phổ biến trên Mekong Eye ngày 5.11.2019 như một diễn đàn lưu vực. Đây là tia sáng mới, có khả năng tạo bước đột phá cứu dòng Mekong thoát thủy điện để con Sông Mẹ sẽ mãi là mạch sống / lifeline của bao nhiêu triệu cư dân Lào, Thái, Cambodia, Việt Nam trong vùng Hạ lưu trong đó có Đồng Bằng Sông Cửu Long.

THANH TRÚC: Thêm một câu hỏi cuối cùng có tính giả định, theo ông liệu Việt Nam có dám mạnh mẽ hủy đầu tư và ngăn cản Lào xây đập Luang Prabang không?

NTV 9: Hủy dự án Luang Prabang và hoãn thêm 10 năm tới 2030, tất cả các con đập dòng chính trên sông Mekong của Lào, đó là một thách đố cũng là cơ hội có tính cách lịch sử, là tiếng nói của lương tri và là điều mà Hà Nội cần làm ngay và phải làm.

Nhưng với hiện trạng, không chỉ bị thao túng của các nhóm lợi ích, nhà nước Việt Nam còn đang bị vây quanh bởi một đám cố vấn khoa bảng, nếu không bị mua chuộc thủ lợi thì do không có tầm nhìn chiến lược. Như một điệp khúc họ cho rằng: khi không thể ngăn được Lào xây các đập thủy điện thì Việt Nam buộc phải đầu tư xây dựng đập Luang Prabang, bởi nếu không thì Trung Quốc sẵn sàng nhảy vào. Và khi Việt Nam xây đập Luang Prabang sẽ chủ động được phần thiết kế, quy trình vận hành, kể cả khả năng mua điện của Lào [sic] thay vì tiếp tục boycott / tẩy chay cuối cùng để Trung Quốc hoàn toàn thao túng thủy điện Lào.

Đây cũng là quan điểm của Thứ trưởng Bộ Tài Nguyên và Môi Trường Lê Công Thành và là Phó Chủ tịch Thường trực Ủy Ban Sông Mekong Việt Nam phát biểu trong cuộc Hội thảo Tham vấn quốc gia về Dự án thủy điện dòng chính Luang Prabang của Lào [4/11/2019] ở Sài Gòn. Ông Thành cho rằng: “Quyết định đầu tư của doanh nghiệp Việt Nam vào công trình thủy điện Luang Prabang của Lào sẽ giúp chúng ta có thể chủ động hơn trong việc tham gia ngay từ đầu vào quá trình lựa chọn phương án thiết kế, thi công và vận hành công trình trên cơ sở điều tiết đa mục tiêu. Qua đó, góp phần giảm thiểu được tác động của không chỉ công trình thủy điện này mà còn của tổ hợp các công trình thủy điện trên dòng chính sông Mekong.” (6)

Đây là một hình thức ngụy biện nguy hiểm và cả sai lầm chiến lược vì đi ngược với quyền lợi sống còn 20 triệu cư dân ĐBSCL và cả hơn 10 triệu dân Cambodia sống quanh Biển Hồ. Rất sai về nguyên tắc, và cả mâu thuẫn về đường lối chính sách. Bởi vì, với các điều khoản trong Hiệp Định Phát Triển Bền Vững Lưu Vực Sông Mekong 1995, tuy Việt Nam và các quốc gia thành viên không còn quyền phủ quyết nhưng Lào vẫn phải tuân thủ tiến trình PNPCA ba giai đoạn: (1) Thủ tục Thông báo / Procedures for Notification, (2) Tham vấn trước / Prior Consultation, (3) Chuẩn thuận / Agreement đã cùng ký kết, để bảo vệ con sông Mekong như một mạch sống cho toàn lưu vực. Cho tới nay, ai cũng thấy các quy trình tham vấn chỉ mang tính hình thức, thiếu minh bạch và không hiệu quả, không quan tâm gì tới tiếng nói của các tổ chức xã hội dân sự và các cộng đồng cư dân ven sông bị ảnh hướng. Tiếng nói cuối cùng vẫn là các nhà đầu tư xây đập. Phải nói rằng vai trò của Ủy Ban Mekong Việt Nam đã rất thụ động và mờ nhạt trong tiến trình tham vấn này.

Điều đáng ngạc nhiên là trong chiến tranh, không điều gì mà nhà nước CSVN không dám làm, như đã dùng lãnh thổ hai nước Lào, Cambodia như một hành lang chiến tranh, xâm phạm chủ quyền của các quốc gia láng giềng. Vậy mà trong hòa bình, họ lại là một nhà nước nhu nhược, không có quyết tâm chính trị để bảo vệ những quyền lợi chính đáng của dân tộc. Để cho đất nước bị bán đứng bởi các nhóm lợi ích.

Vẫn triền miên trong giấc ngủ mùa Đông, vẫn một địa chỉ nghịch lý trong bao nhiêu năm rồi, Ủy Ban Sông Mekong Việt Nam, 23 phố Hàng Tre Hà Nội nơi châu thổ sông Hồng, cách ĐBSCL 1600 km, khoảng cách quá xa để nghe được tiếng kêu cứu thống khổ của một vùng châu thổ ĐBSCL đang chết dần.

Hình 7: Vẫn triền miên trong giấc ngủ mùa Đông, vẫn một địa chỉ nghịch lý trong bao nhiêu năm rồi, Ủy Ban Sông Mekong Việt Nam, 23 phố Hàng Tre Hà Nội nơi châu thổ sông Hồng, cách ĐBSCL 1600 km, khoảng cách quá xa để nghe được tiếng kêu cứu thống khổ của một vùng châu thổ ĐBSCL đang chết dần. [nguồn: tư liệu Ngô Thế Vinh, photo by LN Hà]

Việt Nam có dám rút ra khỏi dự án Luang Prabang không? Đúng, đây là một câu hỏi giả định, nhưng không phải là “không thể được,” khi đã có giải pháp Năng Lượng Tái Tạo / NLTT, từ gió và mặt trời là thứ năng lượng sạch có khả năng từng bước thay thế thủy điện.

Với một định chế chính trị như hiện nay, thì sẽ không phải là Ủy Ban Sông Mekong Việt Nam, cũng không phải là một Bộ trong chính phủ, mà phải là quyết tâm của Bộ Chính Trị Hà Nội, không phải chỉ để cứu ĐBSCL mà là với tầm nhìn chiến lược vùng, buộc MRC thể hiện nghĩa vụ quốc tế đúng theo tinh thần Hiệp Định Phát Triển Bền Vững Lưu Vực Sông Mekong 1995 và bảo vệ con sông Mekong như mạch sống cho 70 triệu cư dân trong toàn lưu vực, và cả bảo vệ an ninh lương thực của thế giới.

Cuộc phỏng vấn qua điện thư do PV Thanh Trúc thực hiện

Washington DC – California

November 11, 2019

Tham khảo:

(1) Bàn về Dự án Thủy điện Luang Prabang. PetroTimes 30.09.2016 https://petrotimes.vn/stores/newspaper_data/administrator/122016/30/09/1510_So_531_final.pdf

(2) Hydropower giant Bonneville Power is going broke https://www.eenews.net/stories/1061110823

(3) List of Countries by GDP (PPP) per capita, IMF & World Bank http://m.statisticstimes.com/economy/countries-by-gdp-capita-ppp.php

(4) Can Nam Ngum solar replace Mekong hydro in Laos? Phạm Phan Long

Can Nam Ngum solar replace Mekong hydro in Laos?

(5) Laos’s Controversial Xayaburi Dam on Mekong River Begins Operations https://www.rfa.org/english/news/laos/xayaburi-dam-begins-operations-10292019175158.html

(6) Tham vấn quốc gia về Dự án thủy điện dòng chính Luông Prabang của Lào 04/11/2019 https://baotainguyenmoitruong.vn/tham-van-quoc-gia-ve-du-an-thuy-dien-dong-chinh-luong-prabang-cua-lao-295309.html

(7) Save the Mekong Coalition Calls for the Cancellation of the Luang Prabang Dam. https://www.rfa.org/english/news/laos/save-mekong-coalition-luang-prabang-10082019144557.html

Source: https://www.rfa.org/vietnamese/in_depth/lao-pushes-forward-luang-brabang-dam-building-11112019123006.html

Điện mặt trời Nam Ngum có thể thay thế Thủy điện trên dòng Mekong ở Lào?

LGT: Tôi có một số bạn bên California rất quan tâm đến vấn đề môi trường và môi sinh ở Việt Nam. Người thứ nhất là Bác sĩ kiêm Nhà văn Ngô Thế Vinh, và người thứ hai là Kĩ sư Phạm Phan Long. Hai anh bạn tôi vừa là những người quan sát (observer) vừa là nhà phân tích (analyst). Họ đã quan tâm và lên tiếng về sông Mekong hơn 20 năm qua, nhưng ít ai để ý. Trong những tuần vừa qua, sông Mekong lại trở thành vấn đề thời sự khi Lào quyết định xây hàng loạt nhà máy thủy điện trên sông Mekong, đe dọa đến môi sinh của hạ lưu sông, nơi có hơn 20 triệu dân Việt Nam đang sinh sống. Xin giới thiệu bài phân tích của anh Phạm Phan Long, chỉ ra rằng các nhà máy thủy điện mà Lào đang xây dựng trên sông Mekong là một thất sách, họ nên thay thế bằng năng lượng tái tạo mà không dùng đến thủy điện. NVT

====

Điện mặt trời Nam Ngum có thể thay thế Thủy điện trên dòng Mekong ở Lào?

Nguồn: http://vietecology.org/Article/Article/1344

Dòng sông Lan Thương–Mekong đang bị tàn phá bởi hàng trăm dự án thủy điện trên dòng chính và các phụ lưu của nó từ cao nguyên Tây Tạng ở Trung Quốc tới hạ lưu sông Sê san ở Campuchia. Riêng trên dòng chính Mekong, Chính phủ Lào đóng vai trò chính trong việc xây dựng những dự án này và thậm chí đang có kế hoạch xây thêm. Nhưng tại sao nước này lại chỉ tập trung vào các nhà máy thủy điện (hydroelectric power plants – HPPs)? Còn những nguồn năng lượng tái tạo khác thì sao? Liệu điện mặt trời Nam Ngum có thể thay thế thủy điện trên dòng Mekong ở đất nước này?

Ngày 01 tháng 11 năm 2019

Kỹ sư Phạm Phan Long, Quỹ Sinh thái Việt (Viet Ecology Foundation)

Biên dịch: Giải pháp vì Môi trường

Hình 1. Sự nở rộ các nhà máy thủy điện trên lưu vực sông Lan Thương – Mekong

Nguồn: Phạm Phan Long soạn với Open Development Mekong

Tôi đã thực hiện một nghiên cứu khả thi đơn giản về kinh tế – kỹ thuật để trả lời câu hỏi quan trọng ở trên, và kết quả là có, hoàn toàn có thể. Một trang trại điện mặt trời nổi (floating solar-with-storage, FSS) với công suất thiết kế 11.400 MW là hoàn toàn khả thi về mặt kỹ thuật để sản xuất ra một lượng điện tương đương 15.000 GWh/năm và chi phí thấp hơn so với cả 3 dự án thủy điện hiện đang được lên kế hoạch xây dựng tại Lào – gồm Pak Lay, Pak Beng và Luang Prabang. Quy mô dự án FSS Nam Ngum là rất lớn nhưng có thể thực hiện trong 15 năm với công suất 760 MW/năm với sản lượng 1.000 GWh/năm.

Hình 1. Các dự án thủy điện của Lào trên dòng chính sông Mekong

Nguồn: Phạm Phan Long

Cho đến hiện tại, Lào đã có tổng cộng 9 dự án thủy điện trên dòng chính của sông Mekong. Chính phủ nước này đã triển khai hai dự án thủy điện Don Sahong và Xayaburi, và giờ đang hướng quan tâm tới 3 dự án thủy điện khác, gồm: Pak Lay, Pak Beng và Luang Prabang.

Bảng 1 dưới đây cho thấy 3 dự án thủy điện nói trên có tổng sản lượng là 15.418 GWh/năm với tổng mức đầu tư là 8,8 tỷ USD. Để khai thác được lượng điện này thì sẽ phải mất 143 km2 diện tích đất dùng cho hồ chứa nước và 41.767 người sẽ mất nhà cửa.

Các đánh giá tác động môi trường (EIA) đã được thực hiện bởi một số chuyên gia quốc tế, ICEM [1], Intralawan [2], Vietnam DHI Study [3], MRC Council Study [4]. Tất cả đều kết luận rằng chuỗi những HPP này sẽ dẫn đến sự phân bổ không cân bằng về thiệt hại và lợi ích giữa các nước trong lưu vực, điều này trái ngược với nguyên tắc công bằng (equitable) của Thỏa thuận Sông Mekong năm 1995 [5].

Phương pháp luận

Hướng tới đề xuất để Lào có một giải pháp thay thế thực sự cho thủy điện, tôi đã đưa ra ý tưởng về FSS có công suất 11.400 MW đặt trên diện tích 370 km2 của Hồ chứa Nam Ngum – nơi có diện tích bề mặt thoáng và phẳng nhất ở Lào. FSS có thể tạo ra điện lượng 15.000 GWh/năm, tương đương với điện lượng của cả 3 dự án thủy điện nói trên cộng lại. Nghiên cứu này được thực hiện với những công cụ phân tích dưới đây:

  • Bảng tính Global Solar Atlas [6] của Ngân hàng Thế giới/Solaris.
  • Bảng tính Chi phí Năng lượng (LCOE) đơn giản của Phòng thí nghiệm Năng lượng Tái tạo Quốc gia (NREL) [7].
  • Diện tích bề mặt FSS được tính toán dựa trên FSS Đa Mi ở Việt Nam sau khi hiệu chỉnh phù hợp với chỉ số Bức xạ Nghiêng Toàn cầu (GTI) tương ứng [8].
  • Dự toán chi phí dựa vào Bộ Năng lượng Hoa Kỳ [9] và các dự án FSS đã hoàn thành gần đây [10] với quy mô tương tự và một vài trong số đó đã đi vào vận hành ở lưu vực sông Mekong.

Thủy điện trên dòng Mekong

Tôi đã chạy nhiều mô hình tài chính để ước tính chi phí vận hành của 3 dự án thủy điện sắp tới của Lào gồm Pak Lay, Pak Beng và Luang Prabang. Dựa trên giá trị vốn [11] và chi phí, Bảng 2 ở dưới cho thấy chỉ số LCOE là 0,0257 USD/kWh, chưa kể những chi phí ngoại vi của 3 dự án thủy điện nói trên.

Bảng 3 ở dưới cho thấy chỉ số LCOE là 0,0581 USD/kWh dựa trên tổng vốn đầu tư có tính đến chi phí ngoại vi (lưu ý: Chi phí ngoại vi được ước tính dựa trên báo cáo của Viện Di sản Thiên nhiên [12] cho dự án thủy điện Sambor, với giả định rằng 3 dự án thủy điện tiếp theo của Lào sẽ có cùng chi phí ngoại vi nếu được thực hiện).

Điện Mặt trời nổi Nam Ngum – Giải pháp thay thế

Hình 3. Vị trí Hồ chứa Nam Ngum

Nguồn: Phạm Phan Long

Hồ chứa Nam Ngum kéo dài trên 60 km ở phía Bắc của Thủ đô Viêng Chăn. Hiện tại có một đường dây 500 kV tới Viêng Chăn và sang cả Thái Lan, trong tương lai sẽ có một đường dây 500 kV sang Việt Nam [13]. Nam Ngum là địa điểm lý tưởng nhất cho FSS, và đối với mục đích của nghiên cứu này.

Hình 4: Trang Global Solar Atlas trực tuyến cho thấy chỉ số PVOUT (lượng điện năng có thể được sản xuất trên mỗi kWp công suất đỉnh) cho khu vực này là 1.399 kWh/kWp. Trong Phụ lục 1 của Báo cáo của Global Solar Atlas có thể thấy rằng một hệ thống điện mặt trời công suất 760 MW thì có thể sản xuất ra 1.006 GWh/năm.

Bảng 4 dưới đây cho thấy dự án FSS trên Hồ chứa Nam Ngum có thể được thực hiện theo 15 bước trong vòng 15 năm, với tuổi thọ 25 năm. Toàn bộ dự án sẽ cần 111 km2 hay 30% tổng diện tích bề mặt của hồ chứa. Đây là dự án đầy tham vọng và lớn hơn nhiều lần so với trang trại FSS lớn nhất thế giới hiện nay.

Bàn luận

Nghiên cứu này tuân theo các phương pháp kỹ thuật tiêu chuẩn và chỉ ra tất cả các yếu tố kỹ thuật quan trọng dựa trên nguồn dữ liệu cụ thể tại vị trí dự án nghiên cứu. Các yếu tố về chi phí là những ước tính và dùng cho mục đích cạnh tranh thương mại nên chỉ có thể kiểm chứng qua cuộc đấu thầu. Điều đáng ngạc nhiên là các kết quả mở thầu không chỉ ở Mỹ mà cả ở Việt Nam và Campuchia đều nhận được các gói bỏ thầu năng lượng tái tạo với giá thấp hơn dự đoán.

  • Chỉ số LCOE của 3 dự án thủy điện nói trên trong hai kịch bản không tính chi phí ngoại vi và có tính chi phí ngoại vi lần lượt là 0,026 và 0,058 USD/kWh (Bảng 2 và 3).
  • FSS Nam Ngum sử dụng pin lưu trữ 4 giờ có thể sản xuất một lượng điện tương đương với các dự án thủy điện với chỉ số LCOE trung bình là 0,058 USD/kWh.
  • FSS Nam Ngum sử dụng pin lưu trữ 2 giờ có thể sản xuất một lượng điện tương đương với các dự án thủy điện với chỉ số LCOE trung bình là 0,039 USD/kWh.
  • Hai lựa chọn FSS trên không gây ra tổn thất xã hội nên không có chi phí ngoại vi.

Cả hai lựa chọn FSS đều ưu việt hơn bộ 3 dự án thủy điện nói trên. Ngoài ra các dự án FSS này còn mang đến những ích lợi đáng kể như sau:

  • FSS giúp bảo tồn một phạm vi rất lớn lưu vực sông Mekong, giữ lại 143 km2 diện tích đất lưu vực sông và hàng vạn ngôi nhà của 41.767 người dân đang cư ngụ tại khu vực này.
  • Nhờ các tấm thu điện mặt trời che phủ 30% bề mặt nước hồ, trữ lượng nước của Hồ chứa Nam Ngum sẽ giảm thất thoát do bay hơi, đời sống thủy sinh giảm hiện tượng tảo nở hoa nên hồ sẽ tránh bị nhiễm độc.
  • FSS sẽ không tạo ra những tác động xuyên biên giới tới các nước láng giềng và người dân của họ. Điều này có nghĩa là Lào có thể đàm phán để có được những khoản vay ưu đãi với mức lãi suất thấp hơn để thực hiện dự án FSS.
  • Dự án FSS với công suất 11.400 MW này sẽ tạo ra hơn 320.000 việc làm cho người dân địa phương trong nhiều năm [14].

Khuyến nghị

Lào đã xây dựng nhiều dự án thủy điện ở những khu vực thuận lợi nhất họ có trên dòng Mekong và xuất khẩu điện sang các nước láng giềng trong hai thập kỷ qua. Những khu vực còn lại với sản lượng ước tính ở mức thấp hơn, chi phí xây dựng cao hơn và này càng tăng lên, bên cạnh đó những tác động tiêu cực xuyên biên giới của hai nhà máy thủy điện Don Sahong và Xayaburi tới người dân Campuchia và Việt Nam phải hứng chịu đã được báo cáo và công bố [15]. Nếu tiếp tục xu hướng này, Lào có thể tự mình mắc kẹt trong một thế giới mà thủy điện không phải là nguồn năng lượng sạch với chi phí đang ngày càng tăng lên. Thái Lan đã hoãn nhập khẩu điện từ thủy điện Pak Beng của Lào [16]. Điều gì đang xảy ra vậy? Thế giới đã thay đổi, các nguồn năng lượng tái tạo phi thủy điện tiên tiến tốt hơn, rẻ hơn, sạch hơn và cho đến thời điểm này là thân thiện hơn với khí hậu của chúng ta.

Ngay cả những cường quốc xuất khẩu dầu khí cũng đang đưa ra những thay đổi mang tính chiến lược. Ả rập Xê út đã xây dựng những trang trại điện mặt trời với tổng công suất 2,6 GW tại hai thánh địa linh thiêng của đất nước này, và có kế hoạch nâng tổng công suất điện mặt trời lên 57 GW cho tới năm 2030. Úc – cường quốc xuất khẩu than đá – lên kế hoạch xây dựng Trung tâm Năng lượng Tái tạo Châu Á có công suất 15 GW [17] với 3.800 km cáp dưới biển để cung cấp 3 GW cho Indonesia và Singapore. Ngay Nam Phi cũng đã lên kế hoạch sẽ thực hiện 6,4 GW điện gió và 14 GW điện mặt trời vào 2030. Chính phủ Hoa Kỳ không thể ngăn các công ty điện chuyển đổi các nhà máy năng lượng từ đốt khí tự nhiên và than đá qua điện mặt trời và điện gió vì chi phí chúng đã giảm xuống dưới 2 cent/kWh [18]. Trung Quốc trong khi gia tăng đầu tư các nhà máy thủy điện và điện than ở các nước khác thì bản thân lại dẫn đầu thế giới về sản xuất tấm thu điện mặt trời [19] và pin dự trữ [20] – một tín hiệu Trung Quốc sẽ từ bỏ nhiên liệu hóa thạch. Còn Ấn Độ là quốc gia tích cực nhất trong việc áp dụng điện mặt trời với kế hoạch đạt tới 100 GW công suất điện mặt trời cho tới năm 2022.

Người dân Lào nên chất vấn chính phủ của mình về kế hoạch đầu tư tuyền thủy điện trong khi cuộc cách mạng năng lượng tái tạo đang lan rộng nhanh chóng trên khắp thế giới. Đến lượt mình, Chính phủ Lào nên yêu cầu hãng tư vấn Poyres làm rõ là tại sao hãng này không khảo sát và báo cáo về các nguồn năng lượng phi thủy điện. Nghiên cứu này cho thấy không chỉ Lào có thể thay thế tất cả 3 dự án HPP bằng dự án Nam Ngum FSS. Tôi đã làm nghiên cứu sơ bộ và thấy rằng Campuchia cũng có thể thực hiện FSS trên Hồ Tonle Sap thay cho thủy điện Sambor và Stung Treng. Còn Việt Nam có thể loại bỏ 20% nhà máy điện than trên đồng bằng sông Cửu Long với chỉ một dự án FSS lắp đặt trên Hồ Trị An.

Mạng lưới NGO quốc tế “Cứu lấy Mekong” đã gửi tới Chính phủ Lào một bản khuyến nghị [21] để hủy bỏ tất cả các nhà máy thủy điện trên dòng Mekong và thay thế bằng những lựa chọn năng lượng tái tạo phi thủy điện. Nghiên cứu này cung cấp cho Chính phủ Lào chìa khóa để thực hiện kế hoạch này.

Chính phủ Lào sẽ bỏ lỡ một cơ hội tuyệt vời nếu thất bại trong việc hướng tới một phương án thay thế thủy điện bằng một dự án FSS trên Hồ Nam Ngum. Đó cũng sẽ là một sai lầm và thiếu sót nghiêm trọng nếu các đơn vị tư vấn và tác giả của Báo cáo Đánh giá Tác động Kinh tế- Xã hội cho HPP không đưa lựa chọn FSS vào báo cáo này.

Tài liệu tham khảo

[1] http://icem.com.au/portfolio-items/strategic-environmental-assessment-of-hydropower-on-the-mekong-mainstream/

[2] http://www.mrcmekong.org/assets/Uploads/Final-report-Mekong-Study-March-2017-8.pdf

[3] http://www.mrcmekong.org/highlights/the-study-on-sustainable-management-and-development-of-the-mekong-river-including-impacts-of-mainstream-hydropower-projects/

[4] http://www.mrcmekong.org/highlights/the-study-on-sustainable-management-and-development-of-the-mekong-river-including-impacts-of-mainstream-hydropower-projects/

[5] https://en.wikipedia.org/wiki/Mekong_River_Commission

[6] https://globalsolaratlas.info/

[7] https://www.nrel.gov/analysis/tech-lcoe.html

[8]https://elevenmyanmar.com/news/hydro-floating-solar-farms-new-opportunity-for-vietnams-renewable-energy-sector

[9] https://www.energy.gov/eere/solar/articles/solar-plus-storage-101

[10] https://bigthink.com/technology-innovation/uae-solar-power?rebelltitem=1

[11] Capital cost is projected by FORECAST tool from cost data of Xayaburi, Pak Beng and Pak Lay by author.

[12] https://n-h-i.org/programs/restoring-natural-functions-in-developed-river-basins/mekong-river-basin/cambodia-sambor/

[13] https://www.google.com/search?q=adb+%2B+electrical+transmission+network+in+laos&rlz=1C9BKJA_enUS676US676&hl=en-US&prmd=nimv&sxsrf=ACYBGNT-cR2sViniCsIrtdOdfbDZuFBY_g:1570600175930&ei=73SdXbmsOIXm_QbIjJioCA&start=10&sa=N&biw=1024&bih=728#imgrc=ueyclWl3ZM4pwM

[14] http://stalix.com/Solar%20Energy%20Job%20Creation.pdf

[15] https://www.internationalrivers.org/programs/southeast-asia

[16] https://www.internationalrivers.org/resources/press-release-thailand-delays-decision-on-power-purchase-from-pak-beng-dam-16784

[17] https://asianrehub.com/

[18] https://www.utilitydive.com/news/los-angeles-solicits-record-solar-storage-deal-at-199713-cents-kwh/558018/

[19] https://news.energysage.com/best-solar-panel-manufacturers-usa/

[20] https://www.forbes.com/sites/rrapier/2019/08/04/why-china-is-dominating-lithium-ion-battery-production/#54133f113786

[21] https://savethemekong.net/category/news/

Về tác giả

Kỹ sư Phạm Phan Long có 40 năm kinh nghiệm với tư cách là một kỹ sư cơ khí chuyên nghiệp ở California, và là người sáng lập Quỹ Sinh thái Việt (Viet Ecology Foundation) – một tổ chức phi chính phủ (NGO) có trụ sở tại Hoa Kỳ. Ông cũng sáng lập Hãng Moraes/Pham và Cộng sự, Công ty Tư vấn Công nghệ Tiên tiến (Advanced Technologies Consultant Inc.) với tư cách là Giám đốc phụ trách, trực tiếp điều hành các dự án về Tuân thủ Quy tắc, An toàn và Cơ sở cho các công ty dược và sản xuất thiết bị bán dẫn như Hughes Aircraft Co, Genentech, ASML Cymer, AMCC, ABOTT và Solar Turbines.