Một cõi đi về: những bài học

Tuần qua tôi bắt đầu quay lại campus và nhận được khá nhiều điện thư, điện thoại, thư từ chúc mừng của nhiều nhân vật trong chánh trường mà tôi chưa bao giờ gặp ngoài đời. Phải nói là một tuần tràn trề năng lượng tích cc. Thành ra, nhân dịp cuối tuần tôi viết vài dòng cảm ơn đi và nghĩ về nhng bài học trong đi, vi hi vọng ‘mua vui cũng được một vài trống canh.’

Năm mi, năng lượng mi

Sau cả 6 tháng trời làm việc ở nhà và nay quay lại khuôn viên đại học, tôi thấy mình như có thêm năng lượng mới. Tôi được sự quan tâm của nhiều VIP, những người mà tôi ít khi nào tương tác trước đây và chưa bao giờ gặp ngoài đời. Nào là Toàn quyền tiểu bang NSW (Governor), bộ trưởng liên bang, dân biểu liên bang, thượng nghị sĩ tiểu bang và liên bang, giám đốc y tế vùng Tây Nam, hiệu trưởng đại học, báo chí địa phương, báo chí đại học, v.v. Họ gởi email, thư giấy, hoặc điện thoại chúc mừng. Có hai tổ chức dân sự mời tôi tham gia như là ‘patron’ cho họ. Bộ Y tế liên bang mời làm thành viên tư vấn về chánh sách y tế cho người già. Thật là vinh hạnh cho ‘kẻ hèn’ này!

Thư chúc mừng của Toàn Quyền tiểu bang New South Wales

Tôi còn nhận được khá nhiều lời chúc mừng từ các bạn gốc Việt mà tôi cũng chưa từng có hân hạnh gặp ngoài đời. Đó là các bạn cựu sinh viên trong chương trình Colombo thời VNCH và nay đã thành danh trong xã hội Úc. Một số là thuộc nhóm đàn anh tôi. Thật là cảm động khi nhận email chúc mừng của các bạn ấy nhân dịp tôi được trao Huân chương Australia. Xin mượn cái note này để nói lời cảm ơn chân thành đến các bạn.

Ra đi và trở về

Những dịp như vầy tôi hay nhớ tới lời của sếp cũ tôi: ‘you have gone a long way’ (ngươi đã đi qua một đoạn đường dài). Cứ mỗi lần nhận giải thưởng này nọ là sếp tôi nói/viết câu đó như là một lời nhắc nhở mình xuất phát từ đâu và thuở nào.

Đoạn đường đời khởi đầu vào năm 1982 từ cái nhà bếp bệnh viện St Vincent’s, để rồi 10 năm sau lại quay về đó nhưng lần này thì ở Viện Garvan. Hơn một lần tôi muốn bay xa khỏi Úc và tìm cơ hội bên trời Âu, trời Mĩ. Nhưng như là một định mệnh, một cái duyên tiền định, tôi lại quay về Garvan, nơi mình khởi đầu. Nhớ lần quay về đó, tôi gặp CO (cùng thời học PhD với tôi) và anh này cũng như tôi, tức tìm cơ hội bên trời Âu, và lại quay về Garvan. Hai đứa đã luống tuổi gặp nhau trong cùng hoàn cảnh và đồng thốt lên: cannot get away from it (không thể thoát khỏi nơi này). Ấy vậy mà hơn 20 năm sau tôi lại ‘thoát’, nhưng lần này thì không đi xa mà chỉ băng qua một con đường thôi. Nghĩ đi nghĩ lại, hành trình tôi đi qua giống như là ‘một cõi đi về’.

Cái câu của Trịnh Công Sơn còn ứng nghiệm cho cả chuyện đi và về quê hương thứ nhứt nữa. Ngày đó (45 năm trước), bất cứ ai lên thuyền ra đi là chấp nhận 2 viễn cảnh: một là chết trên biển, và hai là sống sót và ‘một lần đi là mãi mãi chia phôi.’ Không ai nghĩ đến ngày mình sẽ có ngày ‘thăm đồng lúa vàng, thăm con đò ven sông.’ Thế rồi, thế sự đổi thay, tôi không những có dịp về thăm đồng lúa vàng và thăm con đò ven sông, mà còn làm được nhiều việc cho Việt Nam. Đó cũng là ‘một cõi đi về’ vậy.

Hôm nọ, khi bà làm về PR (truyền thông) của Đại học UTS phỏng vấn tôi để viết một bài [1], bà hỏi từ ngày tôi vượt biên, tôi có về Việt Nam không. Ui chao, tôi có dịp kể chuyện Việt Nam cho bà ấy nghe những cơ duyên, những cuộc hạnh ngộ, cùng những việc tôi làm ở bên nhà. Bà ấy kinh ngạc rồi nói chắc sẽ để dành câu chuyện Việt Nam cho một bài khác. Nhưng bà ấy hỏi bằng cách nào mà tôi làm nhiều việc bên kia và bên này như thế. Tôi nói nhờ các bạn đồng nghiệp bên Việt Nam tin tưởng và cộng tác tôi mới làm được nhiều việc.

Nhng bài học đi

Những dịp như thế này nhiều khi tôi cũng nhìn lại và hỏi mình đã học được gì từ cuộc sống đã qua. Tôi nghĩ đoạn đường đời vừa qua cũng giống như một hành trình khai phá và khám phá. Khai phá hiểu theo nghĩa một cuộc phiêu lưu. Từ Việt Nam sang Úc, và từ Úc đi mọi nơi là những chuyến phiêu lưu và mình có dịp trải nghiệm.

Trong những cuộc phiêu lưu đó, tôi khám phá nhiều điều thú vị, không chỉ trong công việc, mà còn là ở đời. Đời có thể đẹp như mơ, nhưng cũng có thể ‘Đi không như là mơ‘ và ‘nhân gian chưa tng độ lượng‘. Đi qua dòng đời chúng ta gặp những người thân, bạn bè, người tốt, nhưng chúng ta cũng gặp cả những kẻ xấu trá hình bè bạn. Mỗi lần tiếp xúc là mỗi bài học để mình trưởng thành. Mỗi lần vấp ngã cũng là mỗi lần làm nên mình.

Vậy tôi học gì từ đoạn đường đã qua? Tôi nghĩ đến 5 bài học như sau:

Bài học 1: đừng so sánh với ai, vì mỗi chúng ta là một người đặc biệt và hãy trân trọng sự thật đó.

Hôm cuối năm, tôi đi dự tiệc trong khoa và có một bạn giảng viên trẻ than phiền rằng năm vừa qua là năm thảm hại của cô ấy và cô ấy thấy mình chẳng bằng ai trong khoa. Tò mò hỏi thì tôi mới biết là trong năm qua cô ta xin tài trợ chỗ nào cũng thất bại, công bố khoa học thì chẳng đến đâu, xin giải thuởng cũng chẳng được, v.v. Tôi nói lời an ủi rằng hãy nghĩ về tương lai dài, hãy hỏi mình sẽ để lại cái gì cho đời, hơn là chạy theo những cái nhứt thời để làm mình khổ.

Nhiều người trong chúng ta, đặc biệt là người trẻ, hay so đo, hơn thua với nhau. Trong khoa học, họ đo lường với nhau bằng những thước đo như số bài báo đã công bố, chỉ số này, chỉ số kia, số tiền tài trợ xin được, v.v. Không phải lỗi của họ, mà là của hệ thống. Hệ thống nó buộc họ phải chạy theo mấy con số đó, và làm cho họ trở thành những người đau khổ bởi so sánh hơn thua. Tôi nghĩ so sánh rất ư là phi lí. Để tôi giải thích như sau.

Lãnh vực nghiên cứu mà tôi theo đuổi là ‘precision medicine’ (tạm gọi là ‘Y học chính xác‘). Quan điểm của Y học chính xác là mỗi người chúng ta là một cá nhân đặc thù (unique). Không có ai trong thế giới ~8 tỉ người này giống mình. Mình cũng chẳng giống ai. Tại sao? Tại vì mỗi chúng ta có một hoàn cảnh, khả năng, và lối sống riêng. Tôi có thể cùng tuổi, cùng chiều cao, cùng cân nặng, có cùng học vấn, cùng việc làm với một ai đó, nhưng tôi rất khác với người đó bởi vì tôi tóc đen, da vàng và sanh ra từ miền quê. Nói cách khác, tập hợp những đặc tính như gia đình, gen, cơ thể, tinh thần, lối sống, tri thức, sở thích, kĩ năng, trải nghiệm, v.v. làm cho mỗi chúng ta là đặc thù.

Tính đặc thù đó làm cho mọi so sánh về tài năng trở nên vô nghĩa. Nhiều người sợ rằng có nhiều người khác tài giỏi hơn họ. Họ hay so sánh ông A giỏi hơn bà B, hay bà C là người giỏi nhứt thế giới. Nhưng đó là so sánh vô nghĩa, bởi vì mỗi chúng ta là một cá nhân đặc thù thì đâu có ai để mà so sánh. Mỗi người tốt hơn mọi người khác, bởi không có bất cứ 2 người nào như nhau. Bạn là bạn, không ai tốt hơn bạn.

Chúng ta hay bị ám ảnh tìm người giỏi nhứt, tức là người nổi tiếng nhứt, đẹp nhứt, có khả năng nhứt, làm giỏi nhứt, v.v. Tại sao? Nhận ra và tôn trọng sự đa dạng có nghĩa là làm nổi bậc những ưu điểm và các đặc điểm, cá tánh, kĩ năng và lối sống. Hãy nhìn vào kính và hỏi: ai có thể làm những gì bạn làm theo cách tốt nhứt trong điều kiện bạn có. Câu trả lời là: không có ai. Do đó, hãy khám phá ưu điểm của bạn, khám phá những gì bạn làm tốt nhứt.

Bài học 2: gia đình chúng ta rộng lớn hơn chúng ta nghĩ.  

Hai chữ ‘gia đình’ thường được hiểu là quan hệ huyết thống, nhưng trong khoa học, gia đình còn có nghĩa là quan hệ chuyên môn. Gia đình của chúng ta là các thầy cô (mentors), đồng nghiệp, nghiên cứu sinh. Nói rộng hơn, gia đình của chúng ta là các hội đoàn khoa học. Nhận thức được điều này giúp cho chúng ta biết cách sống và tương tác với đồng nghiệp một cách tử tế.

Xin kể các bạn một chuyện cũ. Thuở đó tôi còn tương đốu trẻ, mới bước vào ‘bộ lạc’ loãng xương, và rất hăng hái. Tôi đọc một bài báo và thấy có vài cái sai khá hiển nhiên, và thế là tôi viết một bài commentary (bình luận) chỉ ra những cái sai đó, rồi đưa cho thầy tôi xem. Ổng xem qua rồi mỉm cười và nói: nhng gì ngươi chỉ ra là ok, nhưng ngươi có nghĩ đến 20 năm sau không? Rồi ông nói cho biết rằng tác giả bài tôi phê bình là một ‘trưởng lão’ trong ‘bộ lạc’, rằng những chữ tôi dùng trong bài commentary là không thích hợp cho một người trẻ nói với người lớn, rằng tôi phải biết trước biết sau, v.v. Nói chung là một bài giảng morale. Nói xong, ổng nói thay vì gởi cho tập san, ổng sẽ biên tập lại bài commentary và gởi riêng cho tác giả.

Thật là một quyết định của bậc thầy! Tác giả (là ông cụ) viết thư (thời đó chưa có email) cám ơn tôi và còn mời tôi hợp tác. Sau này, chúng tôi viết chung 1 bài có ảnh hưởng khá. Sau này, chính ông cụ tác giả đó đã giúp cho tôi rất nhiều trong sự nghiệp, mỗi lần cần giới thiệu là tôi nhờ ổng. Tôi xem ổng như là một người trong đại gia đình vậy.

Thành ra, trong khoa học, ‘gia đình’ là cộng đồng bè bạn, đồng nghiệp, thầy cô và các hiệp hội chuyên môn mà chúng ta tương tác. Hiểu rõ như vậy để ứng xử tốt với đồng nghiệp. Hãy là thành viên tốt trong gia đình đó!

Bài học 3: tìm hạnh phúc cho mình bằng cách đem hạnh phúc cho người khác.

Ai trong chúng ta cũng muốn có một cuộc đời riêng và một cuộc sống hạnh phúc. Nhưng ‘hạnh phúc’ là gì? Mỗi người có một định nghĩa riêng theo góc nhìn của họ, và khó có một đồng thuận về cách hiểu. Người thì nghĩ hạnh phúc là có nhiều tiền, con cái thành đạt; kẻ thì cho rằng hạnh phúc là có cuộc sống tiện nghi; lại có người nghĩ rằng hạnh phúc chẳng cần nhiều tiền mà là giàu trải nghiệm; vân vân.

Tôi thì nghĩ hạnh phúc là giúp cho người khác thành công. Nói cách khác, hạnh phúc của mình là mình đã đem lại hạnh phúc cho người khác. Những gì chúng ta cho đi cũng chính là những gì chúng ta nhận lại. Đó chính là lí do tại sao tôi thích giúp người mà có khi chưa bao giờ gặp người ta ngoài đời. Tôi có khi viết thư giới thiệu cho mấy nghiên cứu sinh gốc Tàu không phải trong labo tôi. Trong khi viết cái note này thì tôi nhận được email từ một em ở Đà Nẵng. Email viết như sau (chỉ trích một đoạn):

Nhân dịp năm mi Nhâm Dần, em xin kính chúc Thầy và gia đình một năm mi thật nhiều niềm vui, luôn mạnh khỏe và mong Thầy luôn lan tỏa nhng năng lượng tích cc, đầy nhiệt huyết vi nghiên cu khoa học cho các thế hệ.


Em xin đ
ược t gii thiệu về mình, em là […] Đại học Đà Nẵng, chuyên ngành […] Em gi message mi mong muốn được gi li cảm ơn chân thành nhất đến Thầy. Đọc đến đây chắc Thầy sẽ có chút ngạc nhiên đúng không Thầy. Chuyện là cách đây 8 năm khi em đang làm nghiên cu sinh tại một trường đại học Pháp […], trong lúc em đang hoang mang, loay hoay vi một m số liệu hỗn độn của các thc nghiệm nhưng vẫn không thể nào xây dng một mô hình về tiêu hao năng lượng trong một hệ phát hiện té ngã được thc thi trên hệ thống hybrid software/hardware. Trong khoảng thi gian năm 2013, tình c em đã xem được 1 số video của Thầy trên blog và trên youtube […] đặc biệt là bài toán về việc xây dng mô hình thể hiện mối quan hệ gia các thông số có tác động đến tình trạng loãng xương như tuổi tác, gii tính,… Tất cả, nhưng điều này đã giúp em có được các ý tưởng cho bài toán của mình và đã hoàn thành nghiên cu sinh vào năm 2015. […]”

Bài học 4: nghĩ tích cc, đng bị c chế bi nhng chuyện đâu đâu.  

Tôi nghĩ có lúc các bạn (cũng như tôi) từng bị người khác, kể cả bạn bè và đồng nghiệp, chỉ trích rằng mình bất tài, vô dụng, dở hơn họ, xấu hơn họ, ngu hơn họ, v.v. Có khi họ chính là bạn mình, hay người mình từng giúp đỡ. Mỗi chúng ta đều có trải nghiệm đó. Những người chỉ trích đó chắc chắn có cảm giác tốt khi họ bôi nhọ và đẩy chúng ta xuống bùn đen. Chúng ta trở thành miếng mồi cho cái tôi của họ.

Bạn đừng buồn và đừng chú ý đến những gì họ nghĩ gì về mình, mà hãy tập trung làm tốt công việc mình theo đuổi. Bạn cũng nên tránh xa những kẻ đó, vì họ không đem lại năng lượng tích cực cho đời sống của mình. Hãy kết bạn với người mới và tích cực và giữ một tinh thần lạc quan.

Viết đến đây tôi nhớ đến câu nói bất hủ của Richard Feynman (tôi dịch nôm na) [2]: “Bạn không có bổn phận phải sống đúng theo những gì người khác nghĩ về bạn phải như thế này hay như thế kia. Bạn không có bổn phận phải giống như những gì họ kì vọng; đó là sai lầm của họ, chứ không phải nhược điểm của bạn“.

Bài học 5: tình thương là thc tế duy nht.

Tôi chú ý trong buổi lễ phong hàm đại tá cho một nữ quân nhân Mĩ gốc Việt, người ta cho người của gia đình chị ấy gắn quân hàm một bên cầu vai, còn người đại diện của Chánh phủ / quân đội gắn một bên cầu vai. Tôi thấy nghi lễ đó rất hay vì nó nhắc nhở rằng không có tình thương của gia đình thì chị ấy đã không có ngày hôm nay.

Không có tình thương gia đình, chúng ta — bạn và tôi — không thể sống được. Có lần thầy cũ tôi lúc sắp vào bệnh viện để điều trị ổng nói đại khái rằng chỉ có tình thương là quan trọng trong đời. Lúc đó tôi chẳng hiểu sao ổng nói vậy, vì nó có vẻ quá hiển nhiên. Sau này nghĩ lại thì đúng như thế: chỉ có tình thuơng là thực tế, các thứ khác (như danh vọng, sự nghiệp, tiền tài) đều là ảo.

Mỗi chúng ta sanh ra trong tình thương của ba má, cùng sự bảo bọc của ông bà và anh em, bà con. Khi lớn lên, chúng ta hay muốn quay về cái thời điểm ấm cúng đó. Nếu chúng ta muốn như vậy thì người khác cũng vậy, và điều này hàm ý rằng chúng ta nên trao tình thương cho tha nhân. Trao bằng cách nào? Một ánh mắt, một cái sờ tay, một câu nói, một cử chỉ trìu mến đều có hiệu quả truyền tải tình thương. Chọn chữ mà nói/viết sao cho không làm cho người ta bị xúc phạm và tổn thương. Câu chuyện trên về thầy tôi là một bài học quí giá vậy.

***

Tóm lại, tôi xin tỏ lời cảm ơn đến tất cả các bạn xa gần đã có lời chúc mừng trong ngày vui của tôi. Và, cũng xin nhân dịp này viết ra đôi ba lời tâm tình, cùng những bài học mà tôi rút ra trong đoạn đường đã qua. Mỗi chúng ta dù ở phương trời nào và làm gì đều có điểm xuất phát, và một ngày nào đó chúng ta quay về điểm xuất phát đó (đi và về). Cuộc đời là một hành trình khai phá và khám phá, và những bài học tôi rút ra trong hành trình đó là (i) chúng ta đừng nên quá quan tâm mình giỏi hay dở vì mỗi chúng ta là một cá nhân đặc thù; (ii) gia đình khoa học của chúng ta rộng hơn là gia đình huyết thống; (iii) làm việc vì phúc lợi của người khác tức là đem lại hạnh phúc cho mình; (iv) nghĩ tích cực và đừng sống vì kì vọng của người ta; và (v) là đem tình thương đến cho gia đình và tha nhân.

__________

[1] https://www.uts.edu.au/news/tech-design/anniversary-honour-lifes-work-osteoporosis

[2] Richard Feynman: “You have no responsibility to live up to what other people think you ought to accomplish. You have no responsibility to be like they expect me to be. It’s their mistake, not your failing.”

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s